Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Bî-nevâyam miskînem yek-dem nazar
Eylegil ey mâye-i asl-ı hüner
Mestem er ma‘zûram ey ehl-i vera‘
Çâre ne kim beyle geçmişdir kader
Tağyîr[i] kãbil degül takdîr-i Hak
İ‘tikãdın yok mıdur ey bî-haber
Erganûn esrâr söyler bî-hisâb
Hızr-ı deryâ-yı ledünnîdir meger
Ke'l-Felâtûn takrîr eyler bend bend
Nây-ı hikmetden neler söyler neler
Mest-i bî-pervâ surâhî-i Nedîm
Söyler esrâr-ı hakîkatdan haber
Söyler ey sermest-i sevdâ kıl şitâb
Gir tarîk-ı mihre seyr it bî-hatar
Sarf kıl nakd-ı revânın hâsıl it
Hâk-i pây-i mihrden kühlü'l-basar
Tâc-ı tecrîd taht-ı sevdâ mülk-i gam
Hakk-ı mevrûsumdı mahsûs ez peder
Pîşrevlik lutf-ı Mevlâdır bana
Hâsıl olmaz kim bu reftâr ez hüner
Bir nazardandur mücerred kim çenîn
Şi‘r-i şekker nazm-ı ter şîrîn eser
Yâ ‘Azîme'l-hulk ü yâ Hayre'l-beşer
Kesmegil Mîr Nigârîden nazar

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben yoksulum, miskinim; ey bütün hünerin aslının mayası, bir an bakış eyle.

2. Ey takva ehli, sarhoşsam mazurum; ne çare, kader böyle geçmiştir.

3. Hakk'ın takdirini değiştirmek mümkün değildir; ey habersiz, bunu inancın yok mu?

4. Erganun hesapsız sırlar söyler; meğer o, ledün denizinin (ilâhî bilginin) Hızır'ı imiş.

5. Eflâtun gibi bölüm bölüm anlatır; hikmet neyinden neler söyler, neler.

6. Pervasız sarhoş, nedimin sürahisi, hakikat sırlarından haber söyler.

7. Der ki: "Ey sevda sarhoşu, acele et; sevgi yoluna gir, tehlikesizce yürü.

8. Akan nakdini (canını) harca; sevginin ayak toprağından gözün sürmesini elde et."

9. Tecrit tacı, sevda tahtı, gam mülkü babadan bana kalmış miras hakkımdı.

10. Öncülük bana Mevlâ'nın lütfudur; bu yürüyüş hünerle elde edilmez.

11. Bu şeker şiir, bu taze nazım, bu tatlı eser yalnızca bir bakıştandır.

12. Ey yüce ahlak sahibi, ey insanların en hayırlısı, Mîr Nigârî'den bakışını kesme.

Edebî ve Tarihî Yorum

Gazelin ilk ve son beyitleri aynı kişiye seslenir. İlk beyitte şair "bütün hünerin aslının mayası" olan birinden bir an bakış ister; on ikinci beyitte bu kişinin adı, iki sıfatla, açıkça konur: "Yâ ‘Azîme'l-hulk", ey yüce ahlak sahibi, ve "Yâ Hayre'l-beşer", ey insanların en hayırlısı. İlk sıfat Kalem suresinin 4. ayetindeki "Sen elbette yüce bir ahlak üzeresin" hitabından gelir. Böylece baştan sona bir naat okunur, ama arada meyhanenin, musikinin ve kaderin dili konuşur. On birinci beyitte şair bütün şiirini bu bakışa bağlar: şeker şiir de taze nazım da yalnızca bir nazarın ürünüdür.

Dördüncü ve beşinci beyitlerde iki çalgı konuşur. Erganun, borulu bir çalgıdır ve İslâm dünyasında icadı Eflâtun'a bağlanırdı; şairin onu Eflâtun gibi "bend bend", bölüm bölüm, anlattıran sözü bu inanışa dayanır. Erganun ledün denizinin Hızır'ı olur, yani Allah katından gelen gizli bilgiyi taşıyan bir rehber. Ney ise "hikmet neyi"dir. Gazelin vezni olan "Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün", Mevlânâ'nın Mesnevî'sinin veznidir ve Mesnevî neyin anlattıklarını dinlemeye çağıran ünlü beyitle açılır. "Neler söyler neler" diyen bir mısraın bu vezinde gelmesi, Nigârî'de Mevlânâ etkisini inceleyen araştırmaların vurguladığı bağlılığı hatırlatır.

Dokuzuncu beyit şairin kendi soyuna değinir. Tecrit tacı, sevda tahtı ve gam mülkü ona babasından kalmış bir mirastır. Nigârî'nin babası Mîr Paşa, kaynaklarda âlim ve salih bir zat olarak anılır; şair, dünya malından el çekmeyi ve aşk derdini babadan kalan bir saltanat gibi anlatır. Onuncu beyitteki "pîşrevlik", önde gitmek, öncülük demektir; aynı kelime musikide bir faslı açan saz eseri "peşrev"i de akla getirir ve erganun ile ney ile birlikte okununca bu çağrışım güçlenir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Nezaket Memmedli, "Mir Hamza Seyyid Nigârî Şiirinde Attâr ve Mevlânâ Etkisi", Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (ESTAD), 7/1, 2024, s. 1-18. https://dergipark.org.tr/en/pub/estad/article/1398283
  • Aytekin Şenzeybek, "Hamza Nigârî'nin Farklı İslam Yorumlarına Yaklaşımı", Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47, 2019, s. 429-444.

Çevrimiçi kaynaklar