Özgün Metin

Vezin: Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

Târ-mâr-ı firkat-ı dîdârınam ey dil-rübâ
Tâb-ı tâkat yok heme variyyetim olmış hebâ
Sînemi delmiş hadengin bağrım ezmiş cânıma
Kâr kılmış kûh-ken tek kûh tek virem sadâ
Hâk-i pâyın sâye-i kaddin melek Âdem dahı
Yirde gökde bulmadı bes kandesin ey meh-likã
İhtiyâr olsaydı vaslın ihtiyâr itmez midim
Hecrine ey nâzenîn bir lahza virmezdim rızâ
İltifâtın hemdemim olsun mezâkın yâverim
İştiyâkın dem-be-dem ey pâdişâhım reh-nümâ
Hâk-i pây-i tâlibânın rûşen itsün gönlümi
Gerd-i na‘l-i ‘âşıkãnın ‘aynıma virsün zıyâ
Bülbül-i gönlim gül-i ‘aşkınla pervâz eylesün
Şekker-i şevkınla tutsun tûtî-i gönlim hevâ
Senden özge olmasın bir harf güftârım benim
Senden özge olmasın inkâr-ı gönlim intihâ
Hayl-i dilberden ayırdın [el-]emân âh el-emân
Eyleme Seyyid Nigârîyi Hudâsından cüdâ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül alan, yüzünü görememenin ayrılığıyla darmadağın oldum; dayanma gücüm kalmadı, bütün varlığım heba oldu.

2. Okun göğsümü delmiş, bağrımı ezmiş, canıma işlemiştir; dağ delen (Ferhat) gibi, dağ gibi yankı vereyim.

3. Ayağının toprağını, boyunun gölgesini melekler de Âdem de yerde gökte bulamadı; ey ay yüzlü, öyleyse neredesin?

4. Elimde olsaydı vuslatını seçmez miydim; ey nazlım, ayrılığına bir an bile razı olmazdım.

5. İltifatın yoldaşım, tadın yardımcım olsun; ey padişahım, özlemin her an bana yol göstersin.

6. Seni arayanların ayağının toprağı gönlümü aydınlatsın; âşıklarının nalının tozu gözüme ışık versin.

7. Gönlümün bülbülü aşkının gülüyle uçsun; gönlümün papağanı şevkinin şekeriyle havalansın.

8. Sözümde senden başka bir harf olmasın; gönlümün (düşüncelerinin) varacağı son senden başkası olmasın. (İkinci mısradaki "inkâr" kelimesi anlam vermemektedir; yerinde "efkâr", düşünceler, olabileceği düşünülerek anlaşılmıştır.)

9. Beni güzeller topluluğundan ayırdın, aman, ah aman; Seyyid Nigârî'yi Hudâsından ayırma.

Edebî ve Tarihî Yorum

Gazelin ilk yarısı ayrılığın yıkımını, ikinci yarısı bir dua dizisini taşır. Birinci beyitte âşığın bütün varlığı "târ-mâr" olmuş, dağılıp heba olmuştur. İkinci beyitte sevgilinin oku göğsü delip bağrı ezer ve âşık Ferhat'a benzer: "kûh-ken", dağ delen demektir ve Şirin için Bîsütun dağını kazan Ferhat'ın lakabıdır. Şair dağ gibi yankı vermek ister; dağı delen kişinin sesi dağdan geri döner. Üçüncü beyit sevgiliyi yerde ve gökte aratır: melekler de Âdem de onun ayağının toprağını, boyunun gölgesini bulamamıştır.

Beşinci beyitten sonra ton değişir ve "olsun", "versin", "uçsun", "tutsun" gibi dilek kipleri art arda gelir. Bu dualar sevgiliye değil, ona giden yolun izlerine yöneliktir: onu arayanların ayağının toprağı gönlü aydınlatsın, âşıklarının nallarından kalkan toz göze ışık olsun. Divan şiirinde sevgilinin ya da ermişlerin yolundaki toz, göze sürme gibi çekilen kutsal bir şey sayılır. Yedinci beyit iki kuş imgesini yan yana koyar: gönlün bülbülü aşkın gülüyle, gönlün papağanı (tûtî) şevkin şekeriyle uçar. Bülbülün gülle, papağanın şekerle eşleşmesi divan şiirinin bilinen ikilileridir.

Mahlas beytinde şair adını "Seyyid Nigârî" diye verir. Nigârî soyca seyyid olduğunu söyler ve divanda bu unvanı mahlasıyla yan yana kullanır; Bilgin girişte bunu kaydeder. Beytin içeriği de dikkate değer: sevgili onu güzeller topluluğundan ayırmıştır ve şair buna "el-amân" diye feryat eder, ama asıl dileği Tanrı'dan ayrılmamaktır. Dünyevî güzellerden ayrılık kabul edilir, ilahî ayrılık kabul edilmez. Dokuzuncu beyitteki "[el-]" köşeli ayraç içindedir; neşri hazırlayan, kendi eklemelerini bu işaretle ayırdığını söyler. Vezin "fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün", kafiye yine uzun "â"dır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar