Kırmacızâdeler iki kuşaktır Amasya'ya kadı ve müderris yetiştiriyordu; Seyyid Hacı Mustafa Sâlim Efendi bu ailenin şiir de yazan kadısıdır. Babası da, dedesi de Amasya'daki Osman Çelebi Darülhadisi'nde ders vermiş; Sâlim aynı kürsüye oturduktan sonra 1201'de (1786-87) oradan azledilmiş, 1207'de (1792-93) müderrisliği bırakıp kadılığa geçmiş ve 1225'te (1810) ölmüştür. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın kısa tarifi "ulemâ-yı kudâtdan şâir, mütekellim"dir: kadılık yapan âlimlerden, şair ve kelam bilgini. Şiirlerinden bir örnek bilinmiyor.

Hüsameddin'e Göre Hayatı

Onuncu ciltteki madde, Sâlim Mustafa Efendi-Kırmacızâde, es-Seyyid, el-Hâc başlığını taşır:

Amasyalıdır. Kudâtdan ve eşrâf-ı memleketten Hâfız el-Hâc Ahmed Efendi bin el-Hâc Hüseyin Efendi'nin mahdûmudur. Amasya'da Çelebizâde Hâfız el-Hâc Hüseyin, Seküköylüzâde el-Hâc Mehmed Kâşif Efendilerden tahsîl-i ulûm edib ders-i âm ve bir müddet Hüseyin Ağa medresesi müderrisi oldu. 1191'de Şeyhzâde es-Seyyid Abdullah Vecîh Efendi'nin nüfûzuyla bu müderrislikten azl edilip sonra Dârü'l-hadîs-i Osmân Çelebi müderrisi oldu. 1201'de buradan azl edilip Ali Çelebi dersiyyesiyle Yavaş nâhiyesinde Oğlanlar Obası karyesinin nısf-ı mâlikânesi mutasarrıfı oldu. 1207'de tedrîsten ferâgat edib kadı oldu. Devr-i bilâd ederek 1225'de vefât etdi. Ulemâ-yı kudâtdan şâir, mütekellim idi.

Bugünün diliyle: Amasyalıdır. Kadılardan ve memleketin ileri gelenlerinden Hâfız Hacı Ahmed Efendi'nin oğlu, Hacı Hüseyin Efendi'nin torunudur. Amasya'da Çelebizâde Hâfız Hacı Hüseyin Efendi ile Seküköylüzâde Hacı Mehmed Kâşif Efendi'den okuyup dersiâm oldu ve bir süre Hüseyin Ağa Medresesi'nde müderrislik yaptı. 1191'de Şeyhzâde Seyyid Abdullah Vecîh Efendi'nin nüfuzuyla bu görevden alındı, ardından Osman Çelebi Darülhadisi'ne müderris oldu. 1201'de buradan da azledildi; Ali Çelebi dersiyle birlikte Yavaş nahiyesindeki Oğlanlar Obası köyünün mâlikânesinin yarısına tasarruf hakkı aldı. 1207'de müderrisliği bırakıp kadı oldu. Şehir şehir dolaşarak kadılık etti ve 1225'te öldü. Kadılık eden âlimlerden, şair ve kelam bilgini biriydi.

Maddedeki iki azil dikkati çeker. 1191'de (1777) Hüseyin Ağa Medresesi'nden uzaklaştırılmasını Hüsameddin açıkça bir rakibin, Şeyhzâde Abdullah Vecîh Efendi'nin etkisine bağlar. 1201'deki ikinci azlin sebebini söylemez. Mâlikâne, bir vergi kaynağının gelirinin ömür boyu bir kişiye bırakılmasıydı; müderrisliğini kaybeden Sâlim'e bir ders vakfıyla birlikte köy gelirinin yarısının verilmesi, kaybının bir ölçüde karşılandığını gösterir.

Kırmacızâdeler

Ailenin adı, XVII. yüzyılın ilk yarısında Amasya kethüdâyeri olan Kırmacı Mehmed Ağa'dan gelir. Hüsameddin'in vakayi kısmına göre bu Mehmed Ağa, 1044'te (1635) IV. Murad'ın Revan seferine Amasya sipahileriyle geç katıldığı için Erzurum yakınında Ilıca'da padişahın emriyle idam edilmiştir. Sonraki kuşaklar kılıçtan kaleme geçmiştir. Sâlim'in dedesi Hacı Hüseyin Efendi Osman Çelebi Darülhadisi'nde müderris olarak başlamış, 1115'te (1703-04) İstanbul müderrisi, 1133'te (1721) Amasya kadısı, 1141'de (1728-29) Tebriz mollası olmuş ve 1151'in başlarında (1738) ölmüştür. Hüsameddin, Kırmacızâde soyunun "bu zâtın himmetiyle" şöhret kazandığını ve bu şöhretin kendi zamanına kadar sürdüğünü yazar.

Babası Hâfız Hacı Ahmed Efendi kasabalarda kadılık etmiş, yıllarca Amasya'nın hacılar ve ayan meclislerinde üye ve hacıbaşı olmuş, 1189'da (1775) ölmüştür. 1178'de (1764-65) Osman Çelebi Darülhadisi'ndeki yerini Fenercizâde Hacı Evliyâ Halîl Efendi'ye bırakmıştı. Böylece dede, baba ve oğul aynı darülhadiste ders vermiş olur. Ahmed Efendi'nin maddesinde ilginç bir ayrıntı daha vardır: "meşâhîr-i şuarâdan", yani ünlü şairlerden Noktacızâde Seyyid Sâdık Mehmed Efendi'nin damadıdır. Sâlim'in annesi bu şairin kızıysa, şiirle ilgisinin bir kaynağı da ana tarafı olmalıdır; Hüsameddin anneden söz etmez.

Aynı maddede kardeşi Seyyid Hacı Abdullah Efendi'nin 1222'de (1807) öldüğü ve "a'yân-ı ulemâdan" olduğu, "diğer mahdûmu" olarak da "es-Seyyid Mustafa Sâlim Efendi" anılır. Kendi maddesinin başlığında mahlas öne alınmıştır, burada ise asıl ad önde gelir: adı Mustafa, mahlası Sâlim olmalıdır. Ailenin sonraki kuşakları, Helkis Mahallesi imamlığını üstlenen Abdullah Efendi'nin oğulları üzerinden XX. yüzyılın başına kadar izlenir.

Adaşı Sâlim Mustafa Efendi

Kırmacızâde Sâlim'in hayatında 1207, müderrislikten ayrılıp kadılığa geçtiği yıldır. Aynı yıl, Hüsameddin'in aynı ciltte birkaç madde sonra andığı bir başka Sâlim Mustafa Efendi'nin maddesinde de karşımıza çıkar, ama orada bir ölüm tarihidir: o Sâlim 1207'nin sonunda (yaz 1793) ölmüştür. Rastlantı bununla kalmaz. Öteki Sâlim'in babası da "Amasyalı Ahmed Efendi"dir, kendisi de müderris ve kadıdır, adı da Yavaş nahiyesindeki Oğlanlar Obası köyünün mâlikânesinin yarısıyla birlikte geçer. Bu kadar ortaklık, iki maddenin aynı kişiye ait belgelerden ayrı ayrı yazılmış olabileceğini akla getirir. Hayat hikâyeleri ise başka yönlere gider. Adaşı III. Mustafa'nın ölümünden (1774) sonra İstanbul'dan Amasya'ya dönmüş bir Nakşibendî'dir; İstanbul'da yetişmiş, taşrada kadılık etmiştir. Kırmacızâde'nin yılları ise Amasya medreselerinde geçmiştir. Köyle bağları da aynı türden değildir: Kırmacızâde'ye mâlikânenin tasarrufu verilmiştir, ötekine tevliyeti. Hüsameddin iki ayrı madde açarak bunları iki kişi saymıştır; elimizdeki bilgiyle bu kararı ne doğrulamak ne de çürütmek mümkün.

Şiiri

Kırmacızâde Sâlim Mustafa Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Maddede şairliği de kelamcılığı da birer sıfat olarak kalır; bir beyit de, "mütekellim" sözünü destekleyen bir eser de anılmaz. Kadılıkla geçen son on sekiz yılında hangi şehirlerde bulunduğu bilinmediği için şiirlerinin izi Amasya dışındaki mecmualarda da aranabilir, ama böyle bir kayıt şimdilik yoktur.

Kronoloji

1044 (1635): Atası Kırmacı Mehmed Ağa, Revan seferi sırasında idam edilir.

1151 (1738): Dedesi Hacı Hüseyin Efendi ölür.

1178 (1764-65): Babası Osman Çelebi Darülhadisi'ndeki görevinden ayrılır.

1189 (1775): Babası Hâfız Hacı Ahmed Efendi ölür.

1191 (1777): Hüseyin Ağa Medresesi müderrisliğinden azledilir; sonra Osman Çelebi Darülhadisi müderrisi olur.

1201 (1786-87): Darülhadisten azledilir; Oğlanlar Obası mâlikânesinin yarısına tasarruf eder.

1207 (1792-93): Müderrisliği bırakıp kadı olur.

1225 (1810): Ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar