Merzifonlu Âşık Musa Aslan'ın Temmuz 1943'te Ankara Devlet Konservatuvarı'nın derleme heyetine okuduğu bu deyişte söz, bir meclise ayak basan âşığın selamıdır. Heyetin plak listesinde adı "Selâm Verdik ve Cevabı" diye geçer. Bu ad, parçanın bir selamla ona verilen karşılıktan kurulu bir meclis âdetine bağlı olduğunu düşündürür; TRT repertuvarına giren nota ise yalnız selam veren tarafın üç kıtasını içerir. Musa Aslan 7 ve 8 Temmuz'da heyete Kırklar Semahı'nı, "Durnalar"ı, Köroğlu kolundan iki parçayı ve kendi sözü olan "Türkiye'miz Şeref Buldu"yu da okumuştur. TRT repertuvarında kaynak kişisi Musa Aslan olan dokuz Amasya eserinin tamamı, heyetin 7-10 Temmuz arasında Merzifon'da yaptığı bu derlemeden çıkmıştır.

Künye

  • Repertuvar no: TRT Türk Halk Müziği repertuvarı 1816 (kırık hava bölümü)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Musa Aslan
  • Derleyen: Ankara Devlet Konservatuvarı (H. B. Yönetken, M. Sarısözen ve teknisyen R. Yetişen'den oluşan 1943 heyeti)
  • Derleme tarihi ve yeri: 8 Temmuz 1943, Merzifon
  • Notaya alan: Muzaffer Sarısözen
  • Makam ve usul: Hüseynî dizisi, karar La; "Ah aman" ile serbest giriş, ardından 5/8
  • Türü: deyiş
  • Söz ve müzik: repertuvarda anonim; son kıtada "Osmânî" mahlası geçer
  • TRT bağlantısı: TRT'nin eser eser açık bir repertuvar adresi yoktur; 1816 numaralı notanın künyesi ve sözleri Repertükül üzerinden okunabilir.

Sözleri

Sözler, 1816 numaralı notadaki dizilişiyle verilmiştir. Notada büyük harfle yazılan metin okunaklı olsun diye küçük harfe çevrildi; ağız özellikleri korundu.

(Ah aman)
Selam verdik kadem bastık bu yere
Söyle âşık bu kâmiller yeridir
Kurban olam yanındaki şu pir'e
Söyle kardeş bu kâmiller yeridir
Bağlantı:
Yar yar nazenim
Yar yar güzelim
Yar yar bireylen eylen
(Ah aman)
Cehteyle ki kâmillere yetesin
Metaını kıymetiyle satasın
Erbabının nasihatin tutasın
Söyle kardeş bu kâmiller yeridir
(Bağlantı)
(Ah aman)
Osmani'yim pirden dolu içerim
Dört kitabın manasını seçerim
Ağzımdan dilimden cevher saçarım
Ben de bildim bu kâmiller yeridir
(Bağlantı)

İlk kıta bir giriş töreni gibidir: Selam verip bu meclise ayak bastık; ey âşık, söyle, burası olgunlara ait bir yerdir; yanındaki şu pire kurban olayım. "Kâmil", tasavvufta manevî olgunluğa ermiş insan için kullanılır. Haluk Yücel, Amasya türkülerindeki Alevî-Bektaşî unsurları incelediği çalışmasında bu deyişi hem "pîr" sözünün hem de insan-ı kâmil kavramının geçtiği örnekler arasında gösterir.

İkinci kıta öğüt verir. "Cehd" çaba, "meta" mal, "erbab" ise bir işin ehli demektir; dizeler, olgunlara ulaşmak için çalışmayı, malını değerince satmayı ve işi bilenin nasihatine uymayı salık verir. Üçüncü kıtada söyleyen kendini adıyla tanıtır: Osmânî'yim, pirin elinden dolu içerim, dört kitabın anlamını ayırt ederim, ağzımdan dilimden cevher saçarım. Dört kitaptan kasıt Tevrat, Zebur, İncil ve Kur'an'dır. Bağlantıdaki "nazenim" nazlım anlamına gelir; "bireylen eylen" ise büyük olasılıkla "bir eğlen", yani biraz dur, oyalan sözünün yöresel söylenişidir.

Repertuvar sözü anonim sayar, oysa son kıta bir mahlas taşır. Taranan kaynakların hiçbiri Osmânî'nin kim olduğunu söylemez. Mahlasın Musa Aslan'a mı, yoksa onun ezberinde yaşayan daha eski bir âşığa mı ait olduğu belli değildir; kimliği ve yaşadığı dönem bilinmediği için sözler repertuvardaki biçimiyle eksiksiz aktarıldı.

Hikâyesi

Deyişin hangi olay üzerine söylendiğini anlatan yayımlanmış bir rivayete rastlanmadı. Metnin kendisi ise bir sahne kurar: meclise gelen âşık selam verir, orada oturan pire saygısını bildirir ve son kıtada adını söyleyerek bilgisini ortaya koyar. Heyet listesindeki "ve Cevabı" ibaresi, plağa bu selamın karşılığının da okunduğunu gösteriyor olabilir; karşılık kısmının sözleri notaya geçmemiştir.

Müzikal Özellikleri

Ezgi Hüseynî dizisinde kuruludur, La'da karar kılar ve yine La'da biter. Notanın başında "Ah aman" nidasıyla söylenen kısa bir serbest bölüm vardır; deyiş bundan sonra 5/8'lik usule girer. Yücel'in 2023'teki çözümlemesine göre ezgide makam ya da usul değişmez, motifler çoğunlukla ikili ve üçlü aralıklarla ilerler, zaman zaman altılı sıçramalar görülür ve üç kıta aynı ezgiyle söylenir. Yücel'in 2018'deki usul tablosu eseri serbest ölçülüler arasına koyar; bu, notanın serbest girişine bakılarak yapılmış bir sınıflama olsa gerektir.

Ses alanında kaynaklar ayrılır. Repertuvar künyesine göre ezgi La ile Sol arasında dolaşır ve genişliği 7 sestir. Yücel de aynı iki sesi anar ama genişliği 11 ses olarak yazar. Fark tiz Sol'ün hangi oktavda olduğundan doğuyor olabilir; Yücel'in makalesinde yayımlanan nota bu soruyu çözmeye yarar, künye tek başına yetmez. Amasya'nın 48 TRT türküsünü tek tabloda toplayan Nail Demircioğlu da deyişi Hüseynî ve 5/8 diye gösterir; onun hesabıyla bu türkülerin yüzde 37,5'i Hüseynî dizisindedir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Bilinen ilk icra kaynak kişiye aittir. Musa Aslan'ın Merzifon'da doldurduğu plak, Celal Volkan Kaya'nın Ankara Devlet Konservatuvarı arşivini kataloglayan tezinde 8 Temmuz 1943 tarihiyle yer alır. Notanın künyesinde "icra eden" alanı boştur; Repertükül notanın iki sayfalık görüntüsünü yayımlar, ama eserin bir ses dosyasını vermez. Sonraki bir icrası ise, TRT sanatçılarından ya da başka bir okuyucudan olsun, taranan kaynaklarda belgelenmiş değil. Amasya'nın TRT repertuvarındaki öteki ezgileri ve yörenin saz geleneği Yeşilırmak'ın Ezgisi yazısında topluca anlatılır; kaynak kişinin hayatı ve repertuvara giren öbür eserleri ise Âşık Musa Aslan yazısındadır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar