Özgün Metin

Degüldür er çü merdî ey civân-merd
Hemîn kesbidür anuñ belki cömerd

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey yiğit, mertlik yalnız er olmak değildir; mertliğin kazancı, belki de cömertliktir. (Okuma ve anlam bizimdir; beyit başka türlü de anlaşılabilir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beytin iki mısraı "merd" ve "cömerd" kelimeleriyle kafiyelenir; bu, onun bir mesnevinin ya da bir gazelin matlaı olabileceğini gösterir. Latîfî beyti "velehu" diyerek verir. Latîfî'nin hemen ardından "bu birkaç beyt daḫî" diye geliri öven dört beyitlik bir manzume vermesi, beytin aynı konu çevresinde söylendiğini düşündürebilir, ama tezkireci ikisini birbirinden ayırır. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki aktarımda ilk mısra bozuk basılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit kısa ve sıkıştırılmış bir söyleyiştir; anlamı kelimelerin ses oyunundan çıkar. "Er", "merd", "civân-merd" ve "cömerd" kelimelerinin hepsinde aynı "er" ve "merd" sesi döner. Farsça "merd" erkek, yiğit demektir; "civân-merd" genç yiğit, cömert kişi; "cömerd" ise Türkçeye cömert olarak geçmiş, Farsça "civân-merd" kelimesinin kısalmış biçimidir. Şair bu yakınlıktan bir öğüt çıkarır gibidir: er olmak, yani erkek olmak, mert olmaya yetmez; mertliğin asıl kazancı cömertliktir. "Çü" kelimesinin "gibi" ya da "çünkü" diye okunabilmesi ilk mısraın kuruluşunu belirsiz bırakır. Neşir beyti açıklamadığı için yukarıdaki okuma kesin değildir.

"Kesb", kazanç, emekle elde edilen şeydir ve esnaf ahlâkının kelimesidir. Gelirin insanı cömert yaptığını söyleyen manzumeyle birlikte okununca, beyitte kazancıyla cömert olabilen bir ustanın sesi duyulur; bu bağlantı Latîfî'nin sıralamasından çıkarılmıştır.

Tarihî Bağlam

Ne vesileyle söylendiği de bilinmiyor. Siyâbî'nin adı ve ölüm tarihi konusundaki çelişkileri biyografi sayfası tartışır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar