Amasyalılar Zâtî Mehmed Çelebi'ye sesinin güzelliği yüzünden "Tekke Bülbülü" derlerdi. Mûsâ Dede diye tanınan bir Halvetî şeyhinin hizmetinde yetişen, musikiden anlayan bu kâtip, Amasya beytülmalinin kâtipliğini yapmış ve 1031 (1621-22) yılında ölmüştür. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar onun ilahilerinin ve şiirlerinin yazıya geçirilmiş olduğunu, fakat bu yazıların yandığını kaydeder. Bugün elde, mahlası ve lakabından başka bir şey yoktur.

Hayatı

Hüsameddin, Amasya Tarihi'nde "zel" harfiyle başlayan adlara ayırdığı on birinci faslı bu maddeyle açar:

Amasya'nın Hacı İlyas Mahallesi'nden Hasan Çelebi oğludur. Mûsâ Dede demekle meşhûr eş-Şeyh Muhyiddîn Mehmed Halvetî'ye hizmet ederek tahsîl-i irfân etdi. Sesi güzel, mûsikîye âşinâ olduğundan Tekke Bülbülü dendi. Beytülmâl kâtibi olup 1031'de vefât etdi. Şâir, kâtib idi. İlâhiyâtı, eş'ârı yazılmışdı. Hayfâ ki yandı.

Günümüz Türkçesiyle: Babası, Amasya'nın Hacı İlyas Mahallesi'nden Hasan Çelebi'dir. Mûsâ Dede diye tanınan Şeyh Muhyiddîn Mehmed Halvetî'nin hizmetinde bulunarak tasavvuf terbiyesi gördü. Sesi güzel olduğu ve musikiden anladığı için ona Tekke Bülbülü dendi. Beytülmal kâtibi iken 1031'de öldü. Şair ve kâtipti. İlahileri ve şiirleri yazıya geçirilmişti; ne yazık ki yandı.

"Tahsîl-i irfân" sözü, medrese derslerinden ayrı olarak bir şeyhin yanında geçen tarikat terbiyesini anlatır. Lakabı da bu çevreden gelir: Zâtî'nin sesi, zikir meclislerinde okunan ilahilerle tanınmış olmalıdır ve madde onun ilahilerini şiirlerinden önce anar. Geçimini ise bir devlet kaleminden sağlamıştır. Beytülmal kâtipleri, varissiz ölenlerin ve sahipsiz kalan malların hazine adına kaydını tutan teşkilatta çalışırdı. Madde Zâtî'yi hem bir devlet kaleminde hem de bir tekkede gösterir; iki hayatın hangi yıllarda yan yana sürdüğü ise belli değildir.

Mûsâ Dede Kimdir

Hüsameddin, Zâtî'nin şeyhini lakabıyla ve tam adıyla verir, fakat kitabın başka bir yerinde "Mûsâ Dede" lakaplı bir Halvetî şeyhine rastlanmaz. Kitapta aynı adla anılan bir Halvetî şeyhi daha vardır: onuncu ciltteki bir kadın maddesine göre İğnecizâde Rukiye Hâtun, kocası Cemâlîzâde Şeyh Muhyiddîn Mehmed Halvetî'den tarikat terbiyesi almış ve 917'de (1511-12) ölmüştür. Bu şeyh Zâtî'nin ölümünden bir asırdan fazla önce yaşamıştır, onun hocası olamaz. Mûsâ Dede, öyleyse XVI. yüzyılın sonunda ya da XVII. yüzyılın başında Amasya'da bulunmuş, adı yalnız bu maddede kalmış başka bir Halvetî şeyhidir.

Amasya ile Bağı

Zâtî Amasyalıdır ve madde onun mahallesini de verir. Hüsameddin'in birinci ciltteki mahalle listesine göre Hacı İlyas Mahallesi, Sultan II. Bayezid Camii'nin batısında, doğuda bu cami, batıda Yörgüç Paşa Camii, kuzeyde Yeşilırmak ile sınırlanan mahalledir; halk arasında "İmaret Arkası" da denir. Adını, burada oturup bir mescit ile bir mektep yaptıran Hacı Nevruz Beyzâde Hacı İlyas Bey'den alır. Zâtî'nin babası Hasan Çelebi hakkında başka bilgi bulunamamıştır.

Şiiri

Zâtî'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Hüsameddin'in "yazılmışdı" sözü, ilahilerin ve şiirlerin bir mecmuada ya da bir defterde toplanmış olduğunu gösterir; kimin topladığı ve bu yazmanın Hüsameddin'in eline geçip geçmediği belli değildir. "Hayfâ ki yandı" notu kitapta başka maddelerde de karşımıza çıkar ve yazarın kendi kütüphanesinden yangınlarda kaybettiği yazmaları hatırlatır. Zâtî'nin metinlerinin hangi yangında yok olduğu bilinmiyor. Metin Hakverdioğlu'nun Amasya Tarihi şairleri üzerine çalışmasında da Zâtî bir addan ibarettir.

Kronoloji

1031 (1621-22): Amasya'da beytülmal kâtibi iken ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar