Çeribaşı Camii'nin imamlığı Amasyalı Zihnî Mehmed Efendi'ye babasından kalmıştı; o ise bu görevi dört yıl yürüttükten sonra bırakıp kadılık yoluna girdi. Babası Mustafa Efendi'nin yerine 1117'de (1705-06) imam olmuş, 1121'de (1709-10) kadılar sınıfına geçmiş; Köprü, İskilip, Lâdik ve Merzifon'da kadılık ve naiplik ettikten sonra Çorum kadısı olmuştur. 1148'de (1735-36) görevden ayrılmış olarak ölmüştür. Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın maddesi son cümlesinde onu "âlim, şâir, hattı güzel" diye niteler; şiirinden bir örnek yoktur.

Hayatı

Hüsameddin'in dokuzuncu cildinin son sayfasında Zihnî mahlaslı dört Amasyalı art arda sıralanır; Mehmed Efendi'nin maddesi bunların üçüncüsüdür:

Amasyalıdır. Çeribaşı Mahallesi imâmı Mevlâna Mustafa Efendi'nin mahdûmudur. Meşâhîr-i ulemâdan Mütevellîzâde el-Hâc Ahmed Efendi'den tahsîl-i ulûm edib ders-i âm ve 1117'de pederinin kasr-ı yediyle Çeribaşı Câmi-i şerîfine imâm oldu. 1121'de silk-i kudâta girib imâmetden ferâgat ederek Köprü, İskilib, Lâdik, Merzifon gibi kazâlara sırasıyla kâdı ve nâib oldukdan sonra Çorum kâdısı oldu. 1148'de ma'zûlen vefât etdi. Âlim, şâir, hattı güzel idi.

Maddenin sadeleştirilmiş metni: Amasyalıdır; babası Çeribaşı Mahallesi imamı Mevlana Mustafa Efendi'dir. Tanınmış âlimlerden Mütevellîzâde Hacı Ahmed Efendi'den ilim tahsil ederek ders-i âm oldu ve 1117'de babasının el çekmesiyle Çeribaşı Camii'ne imam oldu. 1121'de kadılar sınıfına girip imamlıktan ayrıldı; Köprü, İskilip, Lâdik, Merzifon gibi kazalarda sırayla kadılık ve naiplik ettikten sonra Çorum kadısı oldu. 1148'de görevden ayrılmış olarak öldü. Âlim, şairdi, yazısı güzeldi.

"Kasr-ı yed", bir görevlinin vazifesinden el çekip yerine başkasının atanmasına razı olması demektir. Mustafa Efendi imamlığı oğluna bu yolla bırakmıştır ve Mehmed Efendi'nin "İmâmzâde" lakabı da buradan gelir. Ders-i âm, cami kürsüsünde genel ders vermeye izinli müderris rütbesidir; Zihnî bu rütbeyi aldığı hâlde bir medreseye geçmemiş, mahallesinin imamlığıyla yetinmiş, dört yıl sonra da imamlığı bırakıp kadılar sınıfına girmiştir. Saydığı kazaların hepsi Amasya çevresindedir: Köprü bugünkü Vezirköprü'dür, Lâdik ve Merzifon Amasya'nın komşu kazalarıdır. Çorum kadılığı bunlar arasında yükselme sayılmış olmalıdır. Hangi yıl hangi kazada bulunduğu, nerede ölüp nereye gömüldüğü ise maddeye girmemiştir.

Hocası ve Çeribaşı Camii

Zihnî'nin hocası Mütevellîzâde Hacı Ahmed Efendi, Çeribaşı Camii'nin vakfını kuşaklar boyu yöneten ailenin bir ferdidir. Kendi maddesine göre Amasya müftüsü Müfessir Hızır Efendi'den ve Tokat Hâtuniye Medresesi müderrisi İlyas Efendi'den okumuş, 1114'te Amasya Sultaniyesi'ne müderris, 1119'da baş ayan, 1123'te Amasya müftüsü olmuştur. Çeribaşı Mahallesi'nin doğusunda bir medrese de yaptırmıştır. Çeribaşı imamının oğlunun, mahallenin bu büyük âliminin ders halkasında yetişmesi şaşırtıcı değildir.

Hüsameddin'in birinci ciltteki mahalle kaydı, imamlık yıllarına düşen bir olayı da verir: Mütevellîzâde Ahmed Efendi 1118'de (1706-07) Çeribaşı Camii'ne bir minber koydurmuş ve vakıflarını genişletmiştir. Bu, Zihnî'nin imamlığa başlamasından bir yıl sonradır. Aynı kayda göre caminin karşısında, köşe başındaki ev imamlara ayrılmış bir vakıftı; Zihnî'nin babasıyla birlikte bu evde oturmuş olması muhtemeldir, ama bunu söyleyen bir kayıt yoktur. Mahalle, Karakaya'nın kuzey eteğinde, eski "Sungur Mülkü" yerindeydi ve adını camiyi yaptıran Çeribaşı Emîneddîn Mehmed Çelebi'den almıştı. Hüsameddin, Çeribaşı'nı kitabının bir yerinde "mahallemiz" diye anar; 1309'da (1891-92) caminin akan kubbesini bir çatıyla koruma altına aldıran da yazarın babasıdır.

Adaşları

Aynı sayfada Zihnî mahlası ya da adı taşıyan üç Amasyalı daha vardır: Şehzade Alemşah'ın defterdarı Zihnî Ahmed Çelebi, divan kâtibi Tamgacızâde Zihnî İsmail Efendi ve otuz yıl naiplik eden Uzun Müftüzâde Zihnî Mustafa Efendi. Hüsameddin bunlardan hiçbirini şair diye nitelemez. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü'ndeki Zihnî Mehmed Efendi ise başka bir kişidir: İstanbulludur, Simkeş Mahallesi'ndeki caminin imamı ya da imamın oğlu olarak tanıtılır ve 1157'de (1744-45) ölmüştür. Adının, mahlasının ve imamlıkla ilgisinin örtüşmesi iki kişinin karıştırılmasına yol açabilir; ölüm yılları ve şehirleri onları ayırır.

Şiiri

Zihnî Mehmed Efendi'nin şiirlerine ulaşılamamıştır. Şairliği, Hüsameddin'in maddesinde tek bir sıfattan ibarettir ve bu bilginin nereden geldiği gösterilmez. Metin Hakverdioğlu'nun dokuzuncu cilt şairleri listesinde de adı geçer; çalışma ona dair başka bir ayrıntı eklemez.

Kronoloji

1117 (1705-06): Babasının el çekmesiyle Çeribaşı Camii imamı olur.

1118 (1706-07): Hocası Mütevellîzâde Ahmed Efendi, Çeribaşı Camii'ne minber koydurur.

1121 (1709-10): Kadılar sınıfına girer, imamlığı bırakır.

1148 (1735-36): Görevden ayrılmış olarak ölür.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Kitaplar

Çevrimiçi kaynaklar