"Şen olasın Ürgüp, dumanın gitmez" dizesi Kapadokya'dan bir kasabayı anar, ama fişe bu dizeyle yazılan "Cemal" Amasya'nın Zigala köyünde, 5 Temmuz 1943'te kaydedilmiştir. Okuyanlar, Ezine bucağının Girap köyünden iki saz çalan çiftçidir: Davut Aslan ile Mehmet İnan. Parçanın açılışı, Ürgüp'ün Karlık köyünden öldürülen Cemal için yakıldığı anlatılan ve bugün "Cemalim" adıyla bilinen ağıtla aynıdır. Bu yüzden eser Amasya'da derlenmiş olmakla birlikte yöreye ait sayılması tartışmalıdır. TRT repertuvarında Amasya adına kaydı yoktur, Zigala kaydının notası da yayımlanmamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok; TRT repertuvarında Amasya yöresine kayıtlı değildir
  • Yöre: derlendiği yer Amasya, Zigala (Aydınca) köyü; sözlerin andığı yer Ürgüp (Nevşehir); yöre aidiyeti tartışmalı
  • Kaynak kişiler: Davut Aslan (fişteki doğum yılı Rumî 1308, 1892 dolayı) ve Mehmet İnan (Rumî 1327, 1911 dolayı); ikisi de Amasya merkeze bağlı Ezine bucağının Girap köyünden, çiftçi, saz çalıyor
  • Derleyen: Halil Bedii Yönetken, Muzaffer Sarısözen, Rıza Yetişen (Ankara Devlet Konservatuvarı)
  • Derleme tarihi: 5 Temmuz 1943
  • Arşivdeki yeri: eski Ankara Devlet Konservatuvarı Folklor Arşivi (bugün Hacettepe Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'nda), plak 1109/B-2; Kaya kataloğunda sıra 3599
  • Tür: ağıt niteliğinde türkü
  • Makam, usul: Zigala kaydı için bilinmiyor
  • Söz ve müzik: fişte anonim; Ürgüp anlatısı sözleri öldürülen Cemal'in karısı Şerife'ye bağlar
  • Kaynak bağlantısı: künye Kaya'nın katalog tezinde; Ürgüp biçimi için Cemalim, Ürgüplü Refik Başaran
  • Genel yazı: Yeşilırmak'ın Ezgisi

Sözleri

Zigala fişinden kataloğa geçen dize şudur:

Şen olasın Ürgüp dumanın gitmez

Dize Ürgüp'e "şen olasın" diye seslenir. "Dumanın gitmez" iki türlü anlaşılabilir: tüten ocakların dumanı da kasabanın üzerinden kalkmayan bir sis de kastedilmiş olabilir. Zigala'da okunan metnin devamı fişte yoktur, bu kaydın sözleri ve notası da hiçbir yayında bulunmuyor. Ürgüp'te Refik Başaran'ın okuduğu biçim ise aynı dizeyi "dumanın tütmez" diye söyler. İnternette dolaşan bir anlatı sözleri 1993'te ölen Şerife'ye bağladığından, o biçimden telif gözetilerek yalnız ilk bent aktarılıyor:

Şen olasın Ürgüp dumanın tütmez
Kıratım acemi konağı tutmaz
Oğlum da pek küçük yerimi tutmaz
Cemalim Cemalim algın Cemalim
Al kanlar içinde kaldım Cemalim

Bentte söz öldürülen Cemal'in ağzından kurulmuştur: atı acemidir, oğlu yerini tutamayacak kadar küçüktür; "algın" solgun, bitkin demektir.

Hikâyesi

Zigala fişi parçanın kökenine dair bir şey söylemez. Yalnız internette dolaşan ve hiçbir belgeye dayanmayan bir anlatıya göre Cemal, Karlık köyünün eşrafından, varlıklı bir aileden gelen bir gençti ve kalleşçe öldürüldü. Ağıtı, on dört on beş yaşında onunla evlenen ve birkaç yıl sonra bir oğluyla yalnız kalan karısı Şerife yaktı. Yetim oğul Mustafa da birkaç yıl sonra hasatta bir atın tepmesiyle öldü. Şerife sonradan Cemal'in yeğeni Hayrullah'la evlendi; Hayrullah'ın Refik Başaran'a "Herkese bir türkü okudun ama bana okumadın" diye sitem etmesi üzerine Başaran ağıtı plağa okudu. Anlatıyı yayımlayan sayfa, bilgiyi Şerife'nin ikinci evliliğinden doğan oğlu İsmet Aksoy'a dayandırır; Şerife'nin 30 Kasım 1993'te doksanını aşmış olarak öldüğü de orada yazılıdır.

Bu anlatı doğruysa, ağıt 1943'ten önce Ürgüp'ten çıkıp Amasya'nın bir köyüne kadar ulaşmış demektir. Zigala'daki iki saz çalanın onu kimden öğrendiği bilinmiyor. Derleme ekibi 1941'de Ürgüp'te de çalışmış, ama Kaya'nın 1937-1952 kataloğunda "Cemal" adını taşıyan başka bir kayıt yoktur; yani konservatuvar arşivinde bu ağıtın bilinen tek fişi Amasya'da tutulmuştur.

Müzikal Özellikleri

Zigala kaydının ezgisi hakkında yayımlanmış bilgi yok. Ürgüp biçimiyle aynı ezgiyi taşıyıp taşımadığı da ancak plak dinlenerek anlaşılabilir.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Davut Aslan ile Mehmet İnan aynı gün ekibe birçok deyiş ve ağıt okumuşlardır. Bunlardan Garip'e bağlanan mersiye Kaf u Nun Hitabı İzhar Olmadan, Sarcalan köyünden Molla Mustafa ile oğlu için söylenen ağıt Değirmen Önünde Bir Böyük Tarla adıyla TRT repertuvarına girmiştir. Gönüller Semahı'nı Davut Aslan yalnız okumuştur; o kayıt Yüce Dağ Başında Koyun Güderken sayfasında anlatılır. "Cemal" ise repertuvara geçmemiştir. Ürgüp biçimini plağa okuyan Refik Başaran'dır.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar