Nida Tüfekçi 10 Kasım 1969'da Merzifon yöresinden Âşık Haydar Aslan'dan bir deyiş derledi: "Eşimden Ayrıldım Yamandır Halim". Her kıtası "böyl'olur" redifiyle biten üç kıtalık bu deyiş, TRT repertuvarına 1804 numarayla geçti. Haydar Aslan, Merzifon'a yerleşmiş Âşık Musa Aslan'ın oğluydu. Babası aynı dizeyle başlayan bir deyişi çeyrek yüzyıl önce, 1943'te Ankara Devlet Konservatuvarı'nın derleme heyetine okumuştu; o kayıtta ilk dize "Aşnamdan ayrıldım yamandır halim" diye geçer. Amasya türkülerini toplu olarak anlatan genel yazımızda deyiş, ayrılık temasının örneği olarak geçer.

Künye

  • TRT THM repertuvar no: 1804, kırık hava (Repertükül türünü "deyiş" olarak verir)
  • Yöre: Amasya, Merzifon
  • Kaynak kişi: Âşık Haydar Aslan
  • Derleyen ve notaya alan: Nida Tüfekçi
  • Derleme tarihi: 10.11.1969 (Yücel 2016)
  • Makam: Uşşak (Repertükül); Demircioğlu hüseyni verir. Karar ve bitiş sesi la
  • Usul: 4/4+6/4 (Repertükül); Demircioğlu yalnız 4/4 yazar
  • Ses alanı: la ile fa arası, 6 ses
  • Söz-müzik: anonim
  • TRT bağlantısı: TRT'de eserin herkese açık bir sayfası olmadığı için künye Repertükül'den, https://www.repertukul.com/ESIMDEN-AYRILDIM-YAMANDIR-HALIM-1804
  • Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ses kaydı ("Eşimden Ayrıldım"): http://webtvpanel.kultur.gov.tr/WebTV_Contents/Publish/21092017142724/05iesimdeniayrildim.mp3

Sözleri

Eşimden ayrıldım yamandır halim
Adettir aşığın hali böyl'olur
Yar fikrimi çeldi çevrildi yolum
Mecnun dedikleri deli böyl'olur
Cana ilaç imiş aşkın zirabı
Bülbül gül dalında çeker gülabı
Beni mesteyledi aşkın şarabı
Dost elinden gelen dolu da böyl'olur
Mürayi olanlar bu sırra ermez
Göğsünde iman olan aşığa kıymaz
Yanına yaklaşan kokuna doymaz
Firdevs-i alanın da gülü böyl'olur

Günümüz Türkçesiyle: Eşimden ayrıldım, hâlim yaman; âşığın hâli böyle olur, âdet böyledir. Yar aklımı çeldi, yolum değişti; Mecnun dedikleri deli de böyle olur. Aşkın beyaz şarabı cana ilaçmış; bülbül gül dalında gül suyunu çeker. Aşkın şarabı beni kendimden geçirdi; dost elinden gelen aşk kadehi de böyle olur. İki yüzlüler bu sırra eremez; göğsünde iman olan âşığa kıymaz. Yanına yaklaşan kokuna doyamaz; cennetin en yüce bahçesinin gülü de böyle olur.

Repertuvar notasına eklenen sözlükçe "zirab"ı beyaz şarap, "gülab"ı gül suyu, "dolu"yu aşk şarabı, "mürayi"yi iki yüzlü, "mesteylemek"i sarhoş etmek, kendinden geçirmek, "Firdevs-i âlâ"yı da cennette altıncı sıradaki bahçe olarak açıklar. "Yaman" burada kötü, ağır demektir. Kelime hazinesi tasavvuf şiirinden gelir: şarap, kadeh, sır ve cennet bahçesi, sevgiliye duyulan aşkla ilahî aşkı aynı sözlerle anlatan deyiş geleneğinin ortak malıdır. Haluk Yücel 2016 tarihli Merzifon türküleri incelemesinde deyişi ayrılık konulu türkülerin örneği olarak verir ve "Adettir aşığın hali böyl'olur" dizesinde âşıkların kaderinin hep ayrılık olduğuna dair bir tespit görür.

Hikâyesi

Metinde mahlas geçmediği için deyişi kimin söylediği bilinmez. Hangi olay üzerine söylendiği de hiçbir kaynakta yazmaz.

Müzikal Özellikleri

Kaynaklar dizide ve usulde ayrılır. Repertükül notanın dizisini uşşak, usulünü 4/4+6/4 olarak verir. Demircioğlu ise eseri hüseyni ve 4/4 olarak tablolaştırır, bu yüzden Amasya'nın uşşak karakterli sekiz türküsünü incelediği bölümde ona yer vermez. Bu ayrılığın nedenine dair yayımlanmış bir açıklama bulunamadı. Ezgi la'da karar kılıp biter ve pesteki la'dan fa'ya kadar altı ses içinde kalır.

Söz yapısı ezgiden daha açık konuşur. Dizeler on bir hecelidir (E-şim-den / ay-rıl-dım / ya-man-dır / ha-lim), dörtlükler abab, cccb, dddb düzeninde kafiyelenir ve her dörtlük "böyl'olur" redifiyle kapanır. Bu, âşık şiirinin koşma biçimidir.

Derlemeler ve Varyantlar

Ankara Devlet Konservatuvarı'nın derleme heyeti 1943 yazında Merzifon'da Musa Aslan'dan birçok parça kaydetti. Celal Volkan Kaya'nın kataloğunda bunlardan biri "Yalel Samah: Aşnamdan ayrıldım yamandır halim" adını taşır; tarihi 7/8 Temmuz 1943, plak numarası 1122/B-1'dir ve kayıt yeri katalogcunun tahminiyle Merzifon'dur. Fişte yalnız başlık ve ilk dize vardır, sözlerin tamamı yayımlanmamıştır. İki kaydın ilk dizesi tek bir kelimede ayrılır: babanın okuyuşundaki "aşna", yani dost, sevgili, oğlundan yapılan derlemede "eş"e dönüşmüştür. Başlıktaki "samah" sözü, deyişin 1943'te bir semah olarak, yani cem töreninde dönülen bir ezgi olarak okunduğunu düşündürür; fişin kendisi bunu açıklamaz. 1969 derlemesi ise kırık hava olarak notaya alınmıştır.

Repertükül'deki sözlerle Yücel'in 2016'da aktardığı metin aynıdır, yalnız ilk kıtanın üçüncü dizesi Repertükül'de "Yar fikrimi çeldi", Yücel'de "Yar fikrimi çaldı" diye geçer.

Kaynak Kişi

Haydar Aslan'ın hayatına dair bilinenler azdır. Ali Cem Akbulut'un Gazilerovacığı Âşıkları kitabından Haluk Yücel'in aktardığına göre 1923'te doğmuş, 1982'de ölmüştür; babası Âşık Musa Aslan onu geleneğe bağlı bir âşık olarak yetiştirmiştir. Babası hakkında ayrıntılı bilgi Âşık Musa Aslan sayfasında yer alır.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Repertükül künyesi icracı olarak Meliha Güneş'i gösterir; sayfadaki "günümüz yorumu" başlıklı ses dosyası da oradadır. İl müdürlüğünün yöre türküleri arasında yayımladığı "Eşimden Ayrıldım" kaydında okuyanın adı geçmez. Musa Aslan'ın 1943 plağının bugün dinlenebilir bir kopyasına ulaşılamamıştır.

Kronoloji

7/8 Temmuz 1943: Ankara Devlet Konservatuvarı heyeti Merzifon'da Musa Aslan'dan "Yalel Samah: Aşnamdan ayrıldım yamandır halim"i plağa alır.

10 Kasım 1969: Nida Tüfekçi deyişi Haydar Aslan'dan derler; nota TRT repertuvarına 1804 numarayla girer.

Kaynakça

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar