AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · ESER VE YAZAR HAKKINDA · 2. AMASYA TARİHİ HAKKINDA

2.1. Te’lif Sebebi

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, Giriş: Eser ve Yazar, s. 38 • Hazırlayan: Doç. Dr. Songül KEÇECİ KURT

Özgün Metin

O dönemde İstanbul, Edirne, Bursa gibi şehirler dışındaki diğer önemli şehirlerin husûsî bir tarihinin bulunmayışı, Amasya gibi tarih sayfalarında çokça yer alan ve yetiştirmiş olduğu önemli şahsiyetleri ile Osmanlı Devleti’nde meşhur beldelerden sayılan bu şehrin her yönü ile ele alınmış bir tarih kitabının olmayışı Amasya Tarihi’nin te’lif sebebidir. Müellif kendi tâbiriyle işte bu aziz vatana nâçîzâne bir hizmet, İslâm tarihinin Amasya ile olan ilgisi ve meçhul yönlerinin keşfine gayret etmek amacıyla “Amasya Sancağı”nda yaşanan olaylar, ya da buradan yetişen devlet adamı, âlim, şair, şeyh, hayır ve sanat sahiplerini mümkün mertebe soyları ve eserlerini yazmaya çalışmıştır.⁶⁷

Eser 25 yıl boyuca İstanbul, Amasya, Bursa, Hicâz, Suriye ve diğer Osmanlı şehirlerinde bulunan kütüphanelerdeki eski eserler, mecmualar, tarih kitapları, mahkeme sicilleri, vakıf kayıtları, Osmanlı Devleti Dönemi’ne ait arazi ve tımar kayıtları, kitabeler gibi eski eserler mütalaa edilerek yazılmıştır.⁶⁸

Dipnotlar

  • 67 Amasya Tarihi, c. 1, s. 5.
  • 68 Amasya Tarihi, c. 1, s. 7.
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

O dönemde İstanbul, Edirne, Bursa gibi şehirler dışındaki önemli şehirlerin özel bir tarihi yoktu. Tarih sayfalarında çokça yer alan, yetiştirdiği önemli şahsiyetlerle Osmanlı Devleti'nde ünlü yerleşimlerden sayılan Amasya'nın da her yönüyle ele alınmış bir tarih kitabının bulunmaması, Amasya Tarihi'nin yazılma sebebidir. Yazar kendi ifadesiyle, işte bu aziz vatana âcizane bir hizmet, İslâm tarihinin Amasya ile olan ilgisini ve bilinmeyen yönlerini keşfetmeye çalışmak amacıyla "Amasya Sancağı"nda yaşanan olayları ya da buradan yetişen devlet adamı, âlim, şair, şeyh, hayır ve sanat sahiplerini mümkün olduğu kadar soyları ve eserleriyle birlikte yazmaya çalışmıştır.

Eser 25 yıl boyunca İstanbul, Amasya, Bursa, Hicaz, Suriye ve diğer Osmanlı şehirlerinde bulunan kütüphanelerdeki eski eserler, mecmualar, tarih kitapları, mahkeme sicilleri, vakıf kayıtları, Osmanlı Devleti dönemine ait arazi ve tımar kayıtları, kitabeler gibi eski belgeler okunarak yazılmıştır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • te'lif: bir eseri yazıp meydana getirme
  • husûsî: özel, bir konuya ya da yere ait
  • beldeler: şehirler, yerleşim yerleri
  • nâçîzâne: değersiz, küçük bir iş olarak; alçakgönüllülük ifadesi
  • meçhul: bilinmeyen
  • sancak: Osmanlı idaresinde vilayetin alt bölümü; "Amasya Sancağı" şehir ve çevresini kapsar
  • mütalaa: okuyup inceleme
  • tımar: devlet gelirinin bir kısmının hizmet karşılığı askerî görevliye bırakılması; tımar kayıtları bu düzenin defterleridir

Bir Kentin Tarihi Neden Yazılmıştı

Yazarın gerekçesi, Osmanlı şehir tarihçiliğinin o dönemdeki durumunu da gösterir. Yaygın olan, başkent ve eski başkentler için yazılmış tarihlerdi; Anadolu şehirleri için müstakil bir tarih nadirdi. Amasya'da bu boşluğu daha önce, on dokuzuncu yüzyılın başında müftü Mustafa Vâzıh Efendi'nin (1763-1831) Belâbilü'r-Râsiye adlı kitabı bir ölçüde doldurmuştu; Vâzıh bu yüzden Amasya şehir tarihçiliğinin öncüsü sayılır. Hüsâmeddin'in çalışması ise çok daha geniştir.

Eserin kapsamı kitabın sözünü ettiğinden büyüktür. Ansiklopedi maddesine göre Amasya Tarihi yalnızca bir şehir ve bölge tarihi değildir, genel Türk tarihini de ele alır. Birinci cilt Amasya'nın dinî ve kültürel kurumlarına, ikinci cilt genel Türk tarihine ayrılmıştır; sonraki ciltler beylikler ve Osmanlı dönemini, Amasya'da yetişen âlim, şeyh ve devlet adamlarını anlatır. Yazarın dediği "soyları ve eserleriyle" kayıt altına alma amacı, özellikle biyografi ciltlerinde belirgindir. Köksal'ın aktardığına göre yazar önsözde eserini iki bâb olarak tasarlamış, beş cildi tutan ilk bâbı tarihe, kalan kısmı hâl tercümelerine ayırmıştır.

Kaynaklar

İkinci paragrafta sayılan belge türleri, yazarın başvurduğu kaynakların niteliğini özetler: mahkeme sicilleri, vakıf kayıtları, kitabeler, mezar taşları. Yazarın hayat öyküsünü anlatan kaynaklar, bu malzemeyi İstanbul, Selanik, Hanya, Şam, Hicaz, Amasya ve Bursa'da bulduğunu aktarır. Burada geçen "25 yıl" ifadesini bağımsız bir kaynakla doğrulayamadım; kitabın kendi ifadesidir. Yazarın bazı kaynaklarını göstermemiş olması ise ayrı bir tartışma konusudur ve bir önceki maddede anlatılmıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Giriş: Eser ve Yazar içindekiler