Amasya yeniçerilerinden Kofu⁹⁰ Abdurrahman Ağa’nın [772] evlâdından İsmâil bin Hüseyin bin Kofu Abdurrahman Ağa’nın oğludur. Nalbant iken elekçi ve çingânelerin elebaşısı olup onların kazancından servet edindi. Ba’dehû iltizâm işlerine girişip büyük me’mûrları elde ederek gaddarâne harekâtıyla halkın canını yakdı. Evler, bağlar, bağçeler, tarlalar, hanlar kâşâneler edindi.
Nihayet 1320 senesi cumâdelâhiresinin on sekizinci salı günü Kapancızâde Medresesi altındaki dükkânların önünde iskemle üzerinde otururken gadr-ı dîdelerinden biri arkasından kafasının ortasına müthiş ve keskin bir balta indirip yere yuvarladı. Beş gün sonra müte’essiren ölüp gitdi. Halk elinden, dilinden ve fenâlığından kurtuldu.
Rahmetlik ezdâdı nefsinde cem’ etmiş bir adamdı. Gâyet mûsâlli, dindâr, Allah’tan korkar, vaz ü nasihât dinlerken ağlar idi. İki defa haccetdi. Rikkat-ı kalbi ziyâde, fukaraya sadakası boldu. Bununla beraber gaddar, fâsık, bed-zeban, şerîr, taş yürekli, paraya can verir, can alır, şehvetine pek mağlûb idi. Küçük oğlu Hâfız Mustafa Efendi [773] sulehâdan idi. Bu da 1336’da Zile Vak’asında dâmâdı Gevrekzâde Mehmed Efendi ile beraber vuruldu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya yeniçerilerinden Kofu Abdurrahman Ağa'nın soyundan gelen İsmail'in oğludur; İsmail, Hüseyin'in oğlu, Hüseyin de Kofu Abdurrahman Ağa'nın oğludur. Nalbant iken elekçilerin ve Çingenelerin elebaşısı olup onların kazancından servet edindi. Sonra iltizam işlerine girişip büyük görevlileri elde ederek acımasız davranışlarıyla halkın canını yaktı. Evler, bağlar, bahçeler, tarlalar, hanlar, köşkler edindi.
Sonunda 1320 yılı Cemâziyelâhir ayının on sekizinci Salı günü [1902], Kapancızâde Medresesi'nin altındaki dükkânların önünde iskemle üzerinde otururken, haksızlığa uğramışlardan biri arkasından başının ortasına korkunç ve keskin bir balta indirip onu yere yıktı. Beş gün sonra acı çekerek ölüp gitti. Halk onun elinden, dilinden ve kötülüğünden kurtuldu.
Merhum, zıtlıkları nefsinde toplamış bir adamdı. Çok namaz kılar, dindar, Allah'tan korkar, vaaz ve nasihat dinlerken ağlardı. İki kez hacca gitti. Çok yumuşak kalpliydi, yoksullara sadakası boldu. Bununla birlikte acımasız, günahkâr, ağzı bozuk, kötü, taş yürekli, paraya can verir, can alır, şehvetine çok düşkündü. Küçük oğlu Hâfız Mustafa Efendi sâlihlerdendi. Bu da 1336'da Zile Vak'ası'nda damadı Gevrekzâde Mehmed Efendi ile birlikte vuruldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kofu: Hüsameddin'in dipnotuna göre talihsiz, işi rastgelmeyen, yaramaz kimse; "Kofuoğlu" biçimi de kullanılır
- elekçi: elek yapan ve satan kimse
- elebaşı: bir topluluğun başı
- iltizâm: devlet gelirlerinin toplanmasını belli bir bedel karşılığında üstlenme
- me'mûr: görevli
- gaddârâne harekât: acımasız davranışlar
- gadr-ı dîde: haksızlığa uğramış, gözü yaşlı kişi
- müte'essiren: acı çekerek, üzüntüyle
- ezdâd: zıtlar, birbirine ters şeyler
- mûsâlli: çok namaz kılan
- rikkat-ı kalb: yumuşak kalplilik
- fâsık: dinin sınırlarını sürekli aşan, günahkâr
- şerîr: kötü, şerli
- sulehâ: sâlih kişiler
- vak'a: olay
Bir Cinayetin Anlatımı
Madde, kitabın bu bölümündeki en sert maddelerden biridir. Hüsameddin, Ahmed Efendi'nin (Sofu) maddesinde, kusurların yalnızca görülmüş ya da doğruluğu kesinleşmiş olması, ibret için yazılması ve garaz karıştırılmaması gerektiğini aktarmıştı. Bu madde, aynı ilkenin uygulaması gibi okunabilir: ağır suçlamalar sayıldıktan sonra, ölenin dindarlığı, hac ibadeti ve yoksullara sadakası da yan yana verilir. Cinayeti işleyenin adı belirtilmez; yalnızca "haksızlığa uğramış biri" denir. Olayın mahkemeye yansıyıp yansımadığı, katilin yakalanıp yakalanmadığı metinden öğrenilemez ve başka kaynaklarda bu cinayete dair bilgiye rastlanmadı.
Kapancızâde Medresesi
Cinayetin işlendiği yer olarak anılan Kapancızâde Medresesi, on dokuzuncu yüzyılda Halifet Gazi, Kâşifiye, Bekir Paşa ve Benderli gibi medreselerle birlikte onarılıp yeniden hizmete sokulan Amasya medreselerinden biridir ve yirminci yüzyılın başında eğitim vermeye devam eden medreseler arasında sayılır. Hüsameddin'in "Kapancızâde Medresesi altındaki dükkânlar" tarifine göre medresenin alt katında dükkânlar bulunuyordu; medresenin Amasya'daki tam yeri ve bugünkü durumu hakkında incelenen kaynaklarda bilgi bulunamadı. Büyük Ağa (Kapı Ağa) Medresesi ile karıştırılmamalıdır; iki medrese kaynaklarda ayrı adlarla sayılır.
Zile Vak'ası
Hüsameddin, Hâfız Mustafa Efendi'nin "1336'da Zile Vak'ası'nda" vurulduğunu yazar. Millî Mücadele yıllarında Zile'de, Aynacıoğulları'nın etkili olduğu bir isyan 25 Mayıs-21 Haziran 1920 arasında yaşanmıştır; bölgedeki asi hareketlerin etkisi Yozgat, Amasya, Çorum, Tokat ve çevresine uzanır. 1336'nın hicrî mi mâlî mi sayıldığı metinde belli değildir: hicrî sayılırsa 1917-18'e, mâlî sayılırsa 1920'ye karşılık gelir. Mâlî sayım, 1920 olaylarıyla örtüşür; fakat Hâfız Mustafa Efendi ve damadı Gevrekzâde Mehmed Efendi'nin adı bu olaylara dair kullanılan kaynaklarda geçmediği için bu eşleştirme doğrulanamamıştır.
Kofu Ailesi
Aile adı olan "Kofu", Hüsameddin'in dipnotunda "talihsiz, yaramaz, işi rastgelmeyen" anlamlarıyla açıklanır ve "Kofuoğlu" biçiminin aslı olduğu belirtilir. Bu söz, Hacı Ahmed Ağa'nın dedesine takılmış bir lakap gibi durur; yeniçeri Abdurrahman Ağa'ya neden bu adın verildiği bilinmemektedir. Ahmed Ağa'nın nalbantlıktan elekçi ve Çingene topluluğunun başkanlığına, oradan iltizam işlerine geçişi, sermaye biriktirip resmî görevlilerle ilişki kurarak yükselen bir kişinin yolunu gösterir. Kofuoğlu ailesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 239–239. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. cilt, "Ahmed Efendi-Sofu" maddesi, s. 237–238.
Akademik çalışmalar
- Hasan Telli, "Meşîhat Arşivine Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2 (2024), s. 732-758.
- A. Gündüz, "Millî Mücadele Döneminde Kırşehir'de Eşkıyalık Olayları (1921)", Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 7/2 (2006), s. 217-233.