Esbak Amasya Müftüsü Canikli Hacı Mehmed Efendizâde el-Hâc Hâfız Mehmed Hilmi Efendi’nin mahdûmudur. 1268’de doğdu. Pederinin irtihâlinde yetim olup vâlidesini tezvîc eden Acaralı Osmân Efendi’nin hânesinde büyüdü.
Batumlu el-Hâc Osmân Efendi’den ikmâl-i tahsîl edib mücâz ve pederi mahlûlünden Hızır Paşa Müderrisi, Abdülatîf Efendi Kütübhanesi Hâfız-ı kütübü ve Mahmûd Çelebi Zâviyesi şeyhi ve 1303’de üstâdı müftü oldukta müsevvid ve emînü’l-fetvâ olup 1312’de üstâdı ile beraber Hicâz’a gitdi.
1316 senesi rebiülevvelinde üstâdının fetvâdan azlinde [771] mün’azil ve 1318 senesi cumâdelâhiresinin yirmi dokuzuncu pazar günü öğle vakti merhûm oldu. Ertesi günü Halfet Gâzi mezârlığında pederinin yanına defnedildi. Âlim, fakîh, gâyet halîm, vecîh, beşûş, sükûtî-meşreb, pek sevimli ve muktesıd bir zât idi. Müsevvid Hacı Şükrü Efendi’nin kerîmesinden oğulları Ahmed, Mehmed, Mustafa Efendilerdir. İlk zevcesi Hacı Ahmed Bey’in kerîmesinden bir kızı da vardı.
Günümüz Türkçesiyle
Eski Amasya müftülerinden Canikli Hacı Mehmed Efendizâde Hacı Hâfız Mehmed Hilmi Efendi'nin oğludur. 1268'de [1851-52] doğdu. Babası ölünce yetim kaldı; annesiyle evlenen Acaralı Osman Efendi'nin evinde büyüdü.
Batumlu Hacı Osman Efendi'den öğrenimini tamamlayıp icazet aldı. Babasından boşalan yerlerden Hızır Paşa Medresesi müderrisi, Abdülatif Efendi Kütüphanesi hâfız-ı kütübü ve Mahmud Çelebi Zaviyesi şeyhi oldu. 1303'te [1885-86] hocası müftü olunca müsevvid ve fetva emini oldu; 1312'de [1894-95] hocasıyla birlikte Hicaz'a gitti.
1316 yılı Rebîülevvel ayında [1898] hocasının fetvadan azledilmesiyle kendisi de görevden ayrıldı. 1318 yılı Cemâziyelâhir ayının yirmi dokuzuncu Pazar günü öğle vakti [1900] öldü. Ertesi gün Halfet Gâzi Mezarlığı'nda babasının yanına defnedildi. Âlim, fakih, çok yumuşak huylu, saygın, güler yüzlü, suskun yaradılışlı, çok sevimli ve tutumlu bir zattı. Müsevvid Hacı Şükrü Efendi'nin kızından oğulları Ahmed, Mehmed ve Mustafa Efendilerdir. İlk eşi Hacı Ahmed Bey'in kızından bir kızı da vardı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak: eski, önceki
- mahdûm: oğul
- tezvîc: evlendirme, nikâh
- mücâz: icazet almış, ders verme yetkisi kazanmış
- mahlûl: sahibinin ölümü ya da ayrılması nedeniyle boşalmış görev
- hâfız-ı kütüb: vakıf kütüphanesinde kitapları koruyan ve öğrencilere veren görevli
- müsevvid: fetva ve resmî yazı taslağı hazırlayan
- emînü'l-fetvâ: müftülükte fetva kayıtlarından sorumlu görevli
- mün'azil: görevden alınmış
- vecîh: saygın, sözü dinlenen
- muktesid: tutumlu
- kerîme: kız evlat
Canikli Ailesi ve Amasya Müftülüğü
Hüsameddin, birinci cildinde Amasya'da ilim yayan âlimleri sayarken "Caniklizâde el-Hâc Mehmed"i ünlü isimler arasında anar, daha önceki bir kuşağın talebelerini de "Canikli el-Hâc Mehmed" adıyla herkesin hocası olarak tanınanlar arasında verir. Meşîhat arşivine dayanan bir çalışmada, Amasya'da Canikli Mehmed Efendi'nin 1892 tarihli bir icazetname verdiği, Doğrakiye Medresesi'nde okuyan bir talebenin eğitiminin onda tamamlandığı yazılıdır. Aynı çalışma, Amasya müftüsü olarak Hacı Mehmed oğlu Osman Hilmi Efendi'yi de anar ve onun icazetnamesinin bir ders silsilesine bağlandığını bildirir. Bu müftünün, Hüsameddin'in "babasının" adı olarak verdiği Hâfız Mehmed Hilmi Efendi ile aynı kişi olup olmadığı belirlenemedi; adlar birbirine yakındır ama kesin bir eşleştirme yapılamaz. Mehmed Hilmi'nin oğlu olan bu Ahmed Efendi'nin 1303'te hocası müftü olduğunda müsevvid ve fetva emini olduğunu, müftülük makamında bu iki görevin bulunduğunu metinden öğreniyoruz. Müftünün azli ile onun yanındaki görevlilerin de çekilmesi, Hüsameddin'in 1316 kaydında görülür.
Hızır Paşa Medresesi
Hızır Paşa Medresesi, yirminci yüzyılın başında Amasya'da eğitim vermeye devam eden medreseler arasında sayılır. Müderrisliğin babadan oğula geçmesi, Hüsameddin'in ifadesiyle "pederi mahlûlünden" gerçekleşmiştir. Amasya medreselerinde müderrisliklerin, vakıf şartlarına uygun olmayacak biçimde sülale içinde el değiştirdiği, Hüsameddin'in kitabının birinci cildinde Tanzimat dönemine ait bir şikâyet olarak anılır: 1241 tarihinden itibaren yerleşen "niyabet usulü" ve miras yoluyla görev devri, vakfiye şartlarına aykırı bir uygulama olarak yazılmıştır. Bu bilgi, Ahmed Efendi'nin babasından boşalan görevlere geçişinin de bu geleneğin bir örneği olabileceğini düşündürür; metin bunu açıkça söylemez.
Abdülatif Efendi Kütüphanesi
Hâfız-ı kütüb, Osmanlı vakıf kütüphanelerinde kitapların korunmasından, öğrencilere verilmesinden ve bakımından sorumlu görevliydi. Vakfiyelerde bu kişiden emin, dindar, bilgili ve kitapları koruyabilecek biri olması istenir. Hüsameddin'in kendisi de gençliğinde Abdüllatif Efendi Kütüphanesi'ndeki birçok kitabı inceleme fırsatı bulduğunu yazmıştır. Bu kütüphanenin kuruluşu ve vakfı hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Mahmud Çelebi Zaviyesi
Mahmud Çelebi (Hacı Mahmud Çelebi) Zaviyesi, Amasya içerişehirde Karatay Mahallesi'nde, 807 [1404] yılında Nakşibendî tarikatına mensup, Ammadzâde Bedreddin Mahmud Çelebi tarafından yapılmıştır; bu bilgiyi araştırmacı Hüsameddin'in 2022 baskısına dayandırır. Zaviyenin gelirleri Argoma ve Geldiklanâbâd kazalarına bağlı birkaç köyün malikânesinden sağlanmıştır. Vakıf defterlerinde zaviyedeki kapıcı, cüz okuyucusu ve aşçı gibi görevlilerin adları geçer. Şeyhlik görevine zaman içinde çok sayıda kişi tayin edilmiştir; Hüsameddin'e dayanan şeyh listesinde Mehmed Arif Efendi, Hacı Yusufzâde ve birkaç Ahmed gibi adlar yer alır. Bu Ahmed'lerden hangisinin metindeki Ahmed Efendi olduğu, şeyhliğinin hangi tarihte başlayıp bittiği belirlenememiştir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 238–238. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. cilt, Amasya'da ilim ve ulemâya dair bölüm (özgün baskı s. 260-261).
Akademik çalışmalar
- Murat Alandağlı, "Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri", Turkish Studies, 19/1 (2024), s. 1-27. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.72905
- Hasan Telli, "Meşîhat Arşivine Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2 (2024), s. 732-758.
Diğer kaynaklar
- "Hüseyin Hüsâmeddin Yasar" maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi.