AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Rıza Efendi-Hacı Yûsufzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 239 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya eşrâfından ve mahkeme-i bidâyet a’zâsından el-Hâc Eşref Efendi bin el-Hâc Ali Ağa’nın mahdûmudur. İptida de’âvâ kâtibi ve mahkeme-i bidâyet teşekkülünde zabıt kâtibi ba’dehû a’zâ ve müstantık oldu. Sonra meclis-i idâre a’zâsı, belediye reisi, 1320’de a’zâ iken Köprü kâ’im-makâmı vekili oldu. 1325’de vefât etdi. Halîm, umûra âşinâ, küşâde-meşreb, müskirâta mübtela idi. Mahdûmu Mehmed Atıf Bey ve dâmâdı ammizâdesi Ali Rıza Bey’dir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya eşrafından ve bidâyet mahkemesi üyesi Hacı Eşref Efendi bin Hacı Ali Ağa'nın oğludur. Önce dava kâtibi, bidâyet mahkemesinin kurulması sırasında zabıt kâtibi, sonra üye ve müstantık (sorgu yargıcı) oldu. Daha sonra idare meclisi üyesi, belediye reisi, 1320'de [1902-03] üye iken Köprü kaymakam vekili oldu. 1325'te [1907-08] öldü. Yumuşak huylu, işlere âşina, açık meşrepli, sarhoş edici şeylere düşkün biriydi. Oğlu Mehmed Atıf Bey, damadı olan amcasının oğlu Ali Rıza Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • eşrâf: ileri gelenler, itibarlı kişiler
  • mahkeme-i bidâyet: ilk derece mahkemesi
  • de'âvâ kâtibi: davaları kaydeden kâtip
  • zabıt kâtibi: duruşma tutanaklarını yazan kâtip
  • müstantık: sorgu yargıcı, soruşturmayı yürüten hâkim
  • meclis-i idâre: idare meclisi
  • kâ'im-makâm vekili: kaymakam vekili, kaza yöneticisinin yerine bakan
  • halîm: yumuşak huylu
  • umûra âşinâ: işlerden anlayan, deneyimli
  • küşâde-meşreb: açık, rahat yaradılışlı
  • müskirât: sarhoş edici içkiler ve benzeri maddeler
  • mübtelâ: bağımlı, düşkün
  • ammizâde: amcanın oğlu

Bidâyet Mahkemeleri ve Yeni Yargı Düzeni

Maddede sıralanan görevler, Osmanlı yargısının on dokuzuncu yüzyılın sonunda geçirdiği değişimi iyi gösterir. 1879 tarihli Usûl-i Muhâkemât-ı Cezâiyye Kanun-ı Muvakkati, Fransız Ceza Muhakemesi Kanunu'ndan (1808) uyarlanmış, Osmanlı Devleti'nin ceza yargılamasını sistemli biçimde düzenleyen ilk kapsamlı yasası olmuş; savcılığı, sorgu hâkimliğini, bidâyet (ilk derece) ve temyiz mahkemelerini ve kanun yollarını bu kanunla kurmuştur. Hacı Yusufzâde Ahmed Rıza Efendi'nin "müstantık" olması, bu sorgu hâkimliğine karşılık geldiği anlaşılıyor. Bir taşra bidâyet mahkemesinin iş yükü hakkında bir fikir vermesi için, 1886-1887 yıllarında Balıkesir'deki Karesi Bidâyet Mahkemesi'nin ceza dairesinin 1597 dava açtığı, bunlardan 1180'inin sonuçlandığı kayıtlıdır; Amasya mahkemesinin kuruluş tarihi ve işleyişi hakkında incelenen kaynaklarda bilgi bulunamadı. Ahmed Rıza Efendi'nin dava kâtipliğinden üyeliğe ve müstantıklığa yükselişi, bu yeni mahkeme düzeninde kâtiplik yoluyla ilerleyen yerel görevlilerin kariyer çizgisini gösterir.

İdare Meclisi, Belediye ve Kaymakamlık

Aynı kişi sonraki yıllarda idare meclisi üyeliğine, belediye reisliğine ve kaza yöneticisi vekilliğine gelmiştir. İdare meclisleri, 1871 nizamnamesine göre kazada da bulunuyor, hâkim, müftü ve gayrimüslim din adamı gibi doğal üyelerin yanında halkın seçtiği üyeler de yer alıyordu; yerel eşrafın bu meclislere, belediyelere ve mahkemelere girerek nüfuzunu sürdürdüğü de bildirilmektedir. Taşrada belediye teşkilâtı 1864 Vilayet Nizamnamesi'yle gündeme gelmiş, 1867'de ayrıntılı talimat çıkarılmıştır. Ahmed Rıza Efendi'nin bu üç kurumda da görev alması, Amasya'da eşrafın yargı, meclis ve belediye arasında dolaşan bir çevre oluşturduğunu düşündürür.

Aile

Hacı Yusufzâde adı, bir başka kaynakta Mahmud Çelebi Zaviyesi'nin şeyhleri arasında anılır. Bu iki adın aynı ailede buluşup buluşmadığı belirlenemedi. Hacı Eşref Efendi, Hacı Ali Ağa, Mehmed Atıf Bey ve Ali Rıza Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 239–239. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler