Ahmed Efendi-Şeyh Ahmedzâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Tercümesi yazılan Şeyh Ahmed Efendi'nin soyundan ve bakkal esnafından Hacı Ahmed Efendi bin Mustafa Efendi'nin oğludur. Ünlülerden olup belediye üyesi iken 1316 yılı başlarında [1898] öldü. Zengin, dindar, çok tutumlu bir kimseydi. Malının üçte birini, 1312 [1894-95] yangınında yanan Benderli Medresesi'nin yeniden ihyası için vasiyet etmişti. Oğlu Mehmed Efendi aklî dengesini yitirmiş olarak ölünce, vasiyet edenin seçtiği vasisi olan damadı Hacı Müsevvid Ahmed Şükrü Efendizâde Hacı Mehmed Tevfik Efendi medreseyi yeniden yaptırmıştır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• evlâd: soy, çocuklar ve torunlar
• esnâf: belli bir meslekte çalışan zanaatkâr ve tüccar topluluğu
• meşâhîr: ünlüler
• belediye a'zâsı: belediye meclisi üyesi
• muktesid: tutumlu, ölçülü harcayan
• sülüs-i mâl: malın üçte biri
• harîk: yangın
• müceddeden ihyâ: yeniden canlandırma, yeniden yapma
• mecnûnen vefât: aklî dengesini yitirmiş olarak ölme
• vasî-i muhtâr: vasiyet eden kişinin kendi seçtiği vasi
• müsevvid: resmî yazı ve fetva taslaklarını hazırlayan görevli

Benderli Medresesi

Benderli Medresesi, Amasya'nın on dokuzuncu yüzyılda onarılarak yeniden eğitime açılan medreselerinden biridir. Bu dönemde Halifet Gazi, Kâşifiye, Bekir Paşa, Kapancızâde ve Benderli gibi birçok medresenin yeniden tamir edilip hizmete sokulduğu bildirilir. Yirminci yüzyılın başında eğitim veren Amasya medreseleri sayılırken de Benderli adı listededir. Hüsameddin'in verdiği bilgi bu çerçeveye oturur: 1312 yangınında yanan medrese, Hacı Ahmed Efendi'nin vasiyeti üzerine damadının eliyle yeniden yapılmıştır. Yangının Amasya'da nerede çıktığı ve başka hangi yapıları yok ettiği, incelenen kaynaklarda doğrulanamamıştır; Benderli Medresesi'nin yapım tarihi, kurucusu ve bugünkü durumuna dair de başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Vakıf Geleneği ve Vasiyet

Metin, bir medresenin yenilenmesinin yalnızca devlet ya da büyük hayır sahipleri eliyle değil, orta halli zenginlerin vasiyetiyle de yürüdüğünü gösterir. Hacı Ahmed Efendi bir bakkaldır ve malının üçte birini bu işe ayırır; işin yürütülmesi, kendi seçtiği vasiye, yani damadına kalır. Ölenin oğlunun akıl sağlığını yitirmiş olması, vasiyetin kurucu oğul yerine damat eliyle uygulanmasının nedenidir. Damadın adındaki "Müsevvid Ahmed Şükrü Efendizâde" sıfatı, bir sonraki maddede (Canikli Hâfız Mehmed Hilmi'nin oğlu Ahmed Efendi'nin yaşam öyküsünde) anılan "Müsevvid Hacı Şükrü Efendi"yi akla getirir; iki kişinin aynı aileden olup olmadığı metinden belli değildir.

Belediye Üyeliği

Hacı Ahmed Efendi'nin belediye üyesi olduğu yıllar, Osmanlı taşrasında belediye teşkilâtının yerleştiği dönemdir. 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesi belediyeden de söz eder; İstanbul dışında belediye teşkilâtının kurulması için ayrıntılı talimat ise 4 Temmuz 1867'de çıkarılmıştır. Bir araştırmacı, 1877'den 1908'e uzanan dönemi belediyecilikte "sınırlı gelişme", 1908-1922'yi ise "kurumsallaşma" dönemi olarak adlandırır. Hacı Ahmed Efendi'nin bu dönemde Amasya belediye meclisine nasıl girdiği, yani seçimle mi atamayla mı geldiği metinden anlaşılmaz.

Başka Kaynaklarda Kişi

Şeyh Ahmed Efendi'nin soyundan gelen Hacı Ahmed Efendi, babası Mustafa Efendi, oğlu Mehmed Efendi ve damadı Hacı Mehmed Tevfik Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 238–238. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Hasan Telli, "Meşîhat Arşivine Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 7/2 (2024), s. 732-758.
• Mehmet Demiryürek, "Kıbrıs'ta Modern Belediye Teşkilatının Doğuşu (1868-1876)", Belleten, 84/301 (2020). https://belleten.gov.tr/tam-metin/2830/tur