Ahmed Bey-Devâtdâr Paşazâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasya beylerinden Burak Bey'in oğludur; Burak Bey, Mehmed Bey'in, Mehmed Bey de Devâtdâr Ahmed Paşa'nın oğludur. Dedesinin kız kardeşi Ehlî Hatun'un vakfına mütevelli oldu. Zeâmet sahibi iken tanınmış beylerden biri oldu ve Mısır savaşına görevli olarak gitti. 893 [1488] yılında öldü. Kardeşi Ali Bey de beylerdendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ümerâ: beyler, askerî yöneticiler
• devâtdâr: divitdar, hükümdarın divitini taşıyan, yazı işlerine bakan yüksek görevli; burada bir unvan
• cedd: dede; hemşîre: kız kardeş
• mütevellî: vakfı yöneten kişi
• züamâ: zeâmet sahipleri, büyük dirlik sahibi sipahiler
• me'mûren: görevli olarak

Devâtdâr Ahmed Paşa Ailesi

Madde sahibinin büyük dedesi Devâtdâr Ahmed Paşa, Amasya'nın Osmanlı öncesi son emirlerindendir. Amasya, Eretnaoğlu Ali Bey'i yenen Emîr Hacı Şadgeldi tarafından ele geçirilmiş, sonra Şadgeldi ile Kadı Burhâneddin arasındaki mücadelelere sahne olmuştu. Şadgeldi'nin ölümü üzerine oğlu Ahmed, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid'in desteğini alarak şehri Kadı Burhâneddin'e karşı savundu. Hüsameddin bu Ahmed Paşa'yı "Emîr-i Kebîr Fahreddîn Devâtdâr" unvanıyla anar ve onun 795 [1393] yılı Zilhiccesinde öldüğünü yazar. Hüsameddin'in iki ayrı maddesinde Ahmed Paşa'nın oğulları arasında Şâdgeldi, Keygeldi, Mehmed, Mustafa, Burak ve Ali adları, kızları arasında ise Kadem, Şehzade ve Ehlî Hatun sayılır.

Ehlî Hatun ve Vakfı

Madde sahibinin mütevellisi olduğu vakıf, Amasya'da bugün de halk arasında ziyaret edilen Ehlî Hatun'a aittir. Ehlî Hatun, Devâtdâr Ahmed Paşa'nın kızıdır. Hüsameddin'in "dedesinin kız kardeşi" demesi, Ahmed Bey'in dedesi Mehmed Bey'in kız kardeşi anlamına gelir; Hüsameddin'in yedinci ciltteki Ehlî Hatun maddesinde de mütevelliliğin Burak Bey'in oğulları Ahmed ve Mehmed Çelebilere şart koşulduğu ve bu çelebilerin Ehlî Hatun'un kardeşinin oğlunun oğulları olduğu açıkça yazılıdır. Kaynakların çoğu da Ehlî Hatun'u Devâtdâr Ahmed Paşa'nın kızı olarak tanıtır.

Halvetî tekkelerini inceleyen Kadir Özköse'ye göre Meydan Köprüsü'nün (İstasyon Köprüsü) başında, eski adı Sâbıkeddin, yeni adı Kurşunlu olan mahallede bulunan Meydan Tekkesi'ne Ehl-i Hatun Tekkesi de denir. Tekke 1467 yılında Ehlî Hatun tarafından yaptırılmış ve vakıfları düzenlenmiş; mütevelliliği Burak Bey'in oğulları Ahmed ve Mehmed Çelebilere verilmiştir. Ehlî Hatun'un türbesi tekkenin içinde olduğundan her gün yedi cüz Kur'an okunması ve şeyhliğin ehline verilmesi şart koşulmuştur. Tekkede sonraki yüzyıllarda Halvetî şeyhleri görev yapmış, XIX. yüzyılın başında tekke harap olmuştur. Hüsameddin, 1218 [1803-04] yılında Canikli Tayyar Mahmud Paşa'nın tekkenin yerinde, türbeye bitişik bir medrese yaptırdığını da kaydeder.

Bu bilgilerde dikkat çeken bir nokta vardır: Ehlî Hatun'un babası 795 [1393] yılında öldüğü halde vakfın kuruluşu 871 [1466-67] yılına düşer. Arada yetmiş yılı aşkın bir süre bulunması, Ehlî Hatun'un tekkeyi çok ileri bir yaşta kurduğunu ya da tarihlerden birinin yeniden incelenmesi gerektiğini düşündürür.

Ehlî Hatun'un adı bugün daha çok halk inanışlarıyla yaşar. "Kuyulu Evliya" diye de anılan Ehlî Hatun'un türbesi özellikle kadınlar tarafından ziyaret edilir. Ziyaretçiler namaz kılıp dua ettikten sonra başlarını türbedeki kuyuya sokar; kuyuda bir ışık görürlerse dileklerinin kabul olacağına inanılır. Halk arasında Ehlî Hatun'un kedileri çok sevdiği, türbede kedilere kötü davranan bir görevliyi rüyasında uyardığı anlatılır. Özköse de burasının "Dilek Kuyusu" diye ziyaret edildiğini belirtir.

Mısır Savaşı

Ahmed Bey'in katıldığı "Mısır harbi", II. Bâyezîd döneminde Memlüklerle altı yıl süren savaştır. Çukurova ve Dulkadıroğulları üzerinde üstünlük kurma yarışı ve Memlüklerin Cem Sultan'ı desteklemesi iki devleti karşı karşıya getirmiş, 1485'te başlayan savaşta taraflar kesin bir sonuç alamamıştır. 1491'de yapılan anlaşmayla Adana ve Tarsus kaleleri, Haremeyn vakıflarına bağlı oldukları gerekçesiyle Memlüklere bırakılmıştır.

Amasya ve çevresinin askerî gücü bu savaşta doğrudan yer aldı. XVI. yüzyıla ait anonim bir Osmanlı kroniğine göre Anadolu Beylerbeyi Hersekoğlu Ahmed Bey ile Rum Beylerbeyi Hızır Paşa oğlu Mehmed Bey, 891 [1486] yılında Adana sınırında Memlük emirleriyle çarpışmış, Anadolu askeri bozulmuş ve Hersekoğlu esir düşmüştür. Ahmed Bey'in 893 [1488] yılındaki ölümü savaşın sürdüğü yıllara denk gelir; ancak savaşta mı yoksa başka bir sebeple mi öldüğü bilinmemektedir.

Ahmed Bey'e ve kardeşi Ali Bey'e dair Hüsameddin dışında bir kaynakta bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 125. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, Mukaddime (Meydan Tekkesi, Ehlî Hâtun Türbesi, Tayyâr Paşa Medresesi); 3. Cilt ("Fahreddîn Ahmed Paşa"); 6. Cilt ("Ahmed Paşa Çelebi-Emîr-i Kebîr Fahreddîn Devâtdâr"); 7. Cilt ("Ehlî Hâtun-Ahmed Paşazâde") maddeleri.
• "Anadolu'nun kadın evliyaları: Ehli Hatun", Gazete Vatan.

Kitaplar

• İlhan Şahin - Feridun Emecen, "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 3, 1991, s. 1-4.
• Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar, 5, 2018, s. 91-118.
• Şerafettin Turan, "Bayezid II", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, 1992, s. 234-238.
• Mustafa Çağhan Keskin, "II. Bayezid Dönemi Amasya Çevresinde Yerel Bir Bani: Hızır Paşa Oğlu Mehmed Paşa", Art-Sanat, 5, 2016.