Ahmed Ağa-Karaca Dizdâr

Günümüz Türkçesiyle

Fâtih Sultan Mehmed Han'ın kullarındandı; Fâtih tahta çıkışında onu azat etti. 860 [1455-56] yılında Sultan II. Bâyezîd'in maiyetinde görevli olarak Amasya'ya geldi. Azaplar ağalığından yukarı kalenin dizdarı oldu ve yıllarca Amasya Kalesi muhafızı olarak kaldı. 890 [1485] yılında yukarı kalede Bey Camii civarında bir medrese yaptırdı; buna "Dizdâriye Medresesi" denildi. 895 [1489-90] dolaylarında öldü. Oğulları, âlimlerden Muhyiddîn Mehmed Çelebi ile beylerbeylerinden Mustafa Paşa'dır. Bunlara "Karacazâdeler" denildi. Mustafa Paşa medresenin vakıflarını düzenleyip genişletmiştir. Buna (Mustafa Paşa'ya) "Karagöz" de denmiştir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• bende-gân: kullar, hükümdarın hizmetindeki köle asıllı kişiler
• i'tâk: azat etme, kölelikten kurtarma
• ma'iyyet: bir büyüğün yanındaki görevliler topluluğu
• azabân ağalığı: kale ve donanmada görev yapan azap askerlerinin komutanlığı
• kal'a-yı bâlâ: yukarı kale
• dizdâr: kale komutanı
• muhâfız: koruyucu, kale komutanı
• evkâf: vakıflar; tanzîm ve tevsî': düzenleme ve genişletme

Amasya Kalesi ve Dizdarlık

Karaca Dizdar Ahmed Ağa'nın yıllarca koruduğu Amasya Kalesi, şehrin kuzeyinde Yeşilırmak'a dik inen Harşena Dağı üzerindedir ve dağın adıyla da anılır. Yeşilırmak kıyısından kalenin kurulduğu doruğa kadar sekiz savunma kademesi vardır; iç kale "Enderun Kalesi" diye de bilinir. Selçuklu Sultanı I. Mesud 1146'da iç kaleyi onartarak Amasya'yı merkez edinmiş, burada cami, medrese, hamam ve saray yaptırmıştır. Kale Selçuklu ve beylikler döneminde de, Osmanlı idaresinde de birçok kez onarılmıştır. XVI. yüzyıl başlarında kalede bir dizdar, bir kethüda ve elli yedi nefer muhafız bulunuyordu; kalenin iç kısmında kerpiç evler vardı ve kale hizmetlileri burada otururdu. 1640'ta kaleye gelen Evliya Çelebi, kalenin içinde saraylar, cephanelikler, erzak ambarları ve su sarnıçları bulunduğunu yazar. Ahmed Ağa'nın dizdarlığı, Amasya'nın şehzade sancağı olduğu ve kalenin Samsun-Tokat yolunu denetleyen önemini koruduğu bir döneme denk gelir.

Hüsameddin'in verdiği 860 [1455-56] tarihi de bu çerçeveye uyar. Fâtih'in oğlu Bâyezîd 1448'de Dimetoka'da doğmuş ve yedi yaşındayken Amasya sancak beyliğine gönderilmiştir. Ahmed Ağa'nın şehzadenin maiyetinde Amasya'ya gelmesi, küçük yaştaki şehzadenin yanına sarayın güvendiği kişilerin verildiğini düşündürür.

Dizdâriye Medresesi

Dizdâriye Medresesi'ne dair bildiklerimizin neredeyse tamamı Hüsameddin'den gelir. Hüsameddin eserinin birinci cildinde, eski sicil kayıtlarından anlaşıldığına göre kale dizdarı Kara Ahmed Ağa'nın 890 [1485] yılında cami civarında "Dizdâriye" adıyla bir medrese yaptırdığını, oğlu Mustafa Paşa'nın da 917 [1511-12] yılında buna bir mektep ekleyerek vakıflarını düzenlediğini yazar. Aynı bölümde yukarı kalede 847 [1443-44] yılında Bahâeddîn Muhammed Halvetî'nin bir Halvetî zaviyesi kurduğu da belirtilir.

Hüsameddin'in başka maddeleri, medresenin uzun süre faal kaldığını gösterir. 1029 [1620] yılında ölen İbrâhim Efendi, emeklilik görevi olarak yukarı kaledeki Dizdâriye müderrisliğine getirilmiş ve aynı zamanda Bey Camii şeyhi olmuştur. 1161 [1748] yılında Pîr Mehmed Efendi, Kal'a-i Bâlâ halkının daveti ve ricası üzerine Bahâeddîn Tekkesi yakınındaki Dizdâriye müderrisliğine ve mektebin muallimliğine getirilmiş, on beş yıl Bey Camii'nde vaaz ve ders vermiştir. 1173 [1759-60] yılında ölen Seyyid Hüseyin Efendi de Dizdâriye müderrisi ve Bey Camii vaizi olarak anılır. Buna göre medrese, mektebi ve yanındaki Bey Camii ile birlikte yukarı kalede yaşayan halkın ilim ve ibadet merkezi olmuş, XVIII. yüzyılın ortalarına kadar varlığını sürdürmüştür. Medresenin bugün ayakta olduğuna ya da kalıntısının tespit edildiğine dair bir bilgiye rastlanmadı. İstanbul'da Fatih semtindeki aynı adlı Dizdariye Medresesi bambaşka bir yapıdır.

Karacazâde Mustafa Paşa

Ahmed Ağa'nın beylerbeyi olan oğlu Mustafa Paşa'nın medreseye mektep eklediği 917 [1511-12] yılı, Amasya Kalesi'nin onarım tarihleri arasında anılan 1511 yılına denk gelir. Kale, 1511'de Şehzade Ahmed'in emiri Mustafa Bey tarafından onartılmıştır. Kale dizdarının oğlu olan ve aynı yıllarda kalede hayır işleri yaptıran Karacazâde Mustafa Paşa ile bu Mustafa Bey'in aynı kişi olması akla gelir; ancak bunu doğrulayan bir kayda rastlanmadı. Metnin son cümlesindeki "Karagöz" lakabının Mustafa Paşa'ya mı medreseye mi ait olduğu da ifadeden kesin olarak anlaşılmamaktadır; cümle sırası Mustafa Paşa'yı düşündürmektedir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 125. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt, Mukaddime (kale içindeki yapılar); 6. Cilt ("İbrâhim Efendi-Kal'alı Hoca"); 7. Cilt ("Pîr Mehmed Efendi-Mu'allim Hâfız"); 9. Cilt ("Hüseyin Efendi-Kal'a Vâ'izi es-Seyyid") maddeleri.

Resmî kaynaklar

• "Amasya Kalesi", Amasya Belediyesi Kent Rehberi (kentrehberi.amasya.bel.tr) ve Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü (amasya.ktb.gov.tr).

Kitaplar

• İlhan Şahin - Feridun Emecen, "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 3, 1991, s. 1-4.
• Şerafettin Turan, "Bayezid II", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 5, 1992, s. 234-238.

Diğer kaynaklar

• "Dizdariye Medresesi" (İstanbul), Kültür Envanteri (kulturenvanteri.com).