Ahmed Şemseddîn Çelebi-Mevlânâ Gerçekzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasya müftüsü Gerçekzâde Mevlânâ Muslihuddîn Mustafa Efendi'nin oğludur. Âlimlerin öğrencisi olarak ilim tahsil etti; Amasya'da dersiâm, Hüsâmiye Medresesi müderrisi ve Tokat kadısı oldu. 881 [1476-77] yılında Amasya müftüsü oldu ve 885 [1480-81] yılı içinde öldü. Tanınmış âlim ve kadılardan biriydi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• tellemüz etmek: öğrencisi olmak, ders almak
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenimi
• ders-i âm: dersiâm, herkese açık ders okutan müderris
• hilâlinde: içinde, süresince
• meşâhîr-i ulemâ ve kudât: tanınmış âlimler ve kadılar

Gerçekzâdeler ve Amasya Müftülüğü

Gerçekzâde ailesine Hüsameddin dışında bir kaynakta rastlanmadı; ancak Hüsameddin'in eserinin başka bölümleri madde sahibinin hayatını tamamlayacak bilgiler verir. Sultan II. Bâyezîd'in şehzadeliğini anlatan üçüncü ciltte, 865 [1460-61] yılında Amasya müftüsü Zeyneddîn Halîl Çelebi ölünce yerine tanınmış müderrislerden "Gerçekoğlu" diye bilinen Muslihuddîn Mustafa Efendi bin Menteşe Çelebi'nin müftü olduğu yazılıdır. Bu, madde sahibinin babasıdır. Aynı ciltte 881 yılı dolaylarında şehzade Bâyezîd'in Amasya'daki çevresi sayılırken vezir Hızır Paşazâde Mahmûd Paşa, lala Fenârîzâde Ahmed Bey, Kemal Paşazâde Süleyman Bey, Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi gibi adlarla birlikte "müftü Gerçekzâde Şemseddîn Ahmed Çelebi" de anılır. Böylece baba ve oğul, şehzade sarayının çevresinde Amasya fetva makamını art arda tutmuş olurlar.

Hüsameddin'in anlattığına göre 882 [1477-78] yılında Fâtih'in gönderdiği bir soruşturma heyeti Amasya'ya geldi; 883'te gelen fermanla şehzadenin bazı yakınlarının idamı, ötekilerin de azli ve başka yerlere nakli emredildi. Bu olaylardan nasibini alan Müeyyedzâde Abdurrahman, idam fermanı Amasya'ya ulaşmadan Halep'e kaçmıştır; kimi kaynaklar bu kaçışı 884 [1479] yılına koyar. Hüsameddin'in on ikinci ciltteki "Abdî Çelebi" maddesinde de "883 vak'asında Gerçekzâde Şemseddîn Ahmed Çelebi yerine" Abdî Çelebi'nin Amasya müftüsü olduğu kaydedilmiştir. Buna göre Ahmed Çelebi 881'de başladığı müftülükten 883'teki bu tasfiyede uzaklaştırılmış, 885'te de ölmüş olmalıdır. Bu maddede 881 ile 885 arasında kesintisiz müftülük yaptığı izlenimi veren kısa anlatım, diğer maddelerle birlikte okununca düzelir.

Gerçekzâde Muslihuddîn Mustafa, aynı adı taşıyan ve 896 [1491] yılında İstanbul'da ölen Konyalı şeyh Muslihuddin Mustafa (Şeyh Vefâ) ile karıştırılmamalıdır; ikisi ayrı kişilerdir.

Hüsâmiye Medresesi

Ahmed Çelebi'nin müderrislik yaptığı Hüsâmiye, Amasya'nın Kuba semtinde, Halvetî şeyhi Kubalızâde Hüsâmeddin Hüseyin el-Halvetî'nin 857 [1453] yılında kurduğu medresedir. Hüsameddin'in birinci ciltte verdiği bilgilere göre medrese, Kuba'nın güneyindeki caminin kıble tarafında, yol üzerindeydi; kurucusu burada bir cami, çeşme ve kendisi için bir türbe de yaptırmıştı. Hüsâmiye müderrisliği uzun süre çok itibarlı bir mevki sayıldı. Yapı 1011 [1602] yangınında yandı; soyundan gelen nakîb kaymakamı Seyyid Ahmed Efendi tarafından tekke olarak yenilendiyse de 1099 [1688] yangınında yeniden yandı, 1125 [1713-14] dolaylarında dersiâm Kubalı Hâfız Ali Efendi tarafından dershane olarak ihya edildi. 1241 [1825-26] yılından sonra harap olup bahçeye dönüştü. Medrese, Hüsâmeddin Hüseyin'in tekkesiyle birlikte kurulmuş ve Halvetî müderrisler tarafından yönetilmiştir.

Bugün Çakallar Mahallesi'ndeki Kuba Camii'nin içinde, eskiden kârgir duvarla çevrili küçük bir oda olan türbenin yerinde, Kubalı Çelebizâde Şeyh Hüseyin Halvetî'nin kabri bulunur. Medresenin kendisinden ise iz kalmamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 123. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 3. Cilt ("Sultân Bâyezîd Hân-ı Sânî" maddesi); 12. Cilt ("Abdî Çelebi-Mevlânâ Abdullah" maddesi).

Akademik çalışmalar

• "Muslihuddin Mustafa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 31, s. 269-271 (islamansiklopedisi.org.tr/muslihuddin-mustafa).

Kitaplar

• Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar, 5, 2018, s. 91-118.
• Hasan Aksoy, "Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 31, s. 483-485.

Diğer kaynaklar

• Metin Hakverdioğlu, "Amasya'da Kubalılar, Kuba Medresesi ve Azerbaycan Göçmenlerinin Amasya'da Edebiyata Etkileri" (molekuleredebiyat.com/?p=723).