Amasya ulemâsından İmâdeddîn Ömer Çelebi bin Mecdeddîn Abdulmecîd Çelebi bin eş-Şeyh Küpeli Mü’eyyed Çelebi ya’nî Ebû İshâk Kazerûnî mahdûmu ve kaz’asker Muhyiddîn Mehmed Efendi’nin yeğenidir. Amcasından tahsîl ederek müderris ve amcasına tezkireci, ba’dehû sahn-ı semâniyye müderrisi oldu.
Sultân Bâyezîd-i Sânî cülûsunda Edirne kadısı olup 888’de ma’zûlen İstanbul’a geldi. 889’da Amasya’ya i’zâm edilip 893’de Amasya’da vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan idi. Bu da şehzâde Sultân Cem tarafdârlığıyla ithâm edilmişdi. [392]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya âlimlerinden İmâdeddîn Ömer Çelebi'nin oğludur; İmâdeddîn Ömer Çelebi, Mecdeddîn Abdülmecîd Çelebi'nin, o da Ebû İshâk Kâzerûnî diye de anılan eş-Şeyh Küpeli Müeyyed Çelebi'nin oğludur. Kazasker Muhyiddîn Mehmed Efendi'nin yeğenidir. Amcasından okuyarak müderris oldu; amcasının tezkirecisi (yazı işlerini yürüten kâtibi), sonra Sahn-ı Semân müderrisi oldu.
Sultan II. Bâyezîd'in tahta çıkışında Edirne kadısı oldu; 888 [1483] yılında görevden alınarak İstanbul'a geldi. 889 [1484] yılında Amasya'ya gönderildi ve 893 [1488] yılında Amasya'da öldü. Tanınmış âlimlerdendi. Bu zat da Şehzade Cem Sultan taraftarlığıyla suçlanmıştı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- kaz'asker: kazasker, ilmiye teşkilatının kadılardan sonraki en yüksek yargı makamı
- tezkireci: bir devlet büyüğünün yazışmalarını ve işlerini yürüten kâtip
- sahn-ı semâniyye: Sahn-ı Semân, Fâtih Külliyesi'ndeki sekiz yüksek medrese
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- i'zâm etmek: göndermek
- ithâm: suçlama
- tarafdârlık: taraftarlık, birinin yanında yer alma
Küpelioğlu Muhyiddin Mehmed
Madde sahibinin amcası ve hocası olan kazasker Muhyiddin Mehmed, Fâtih döneminin tanınmış âlimlerindendir. Taşköprülüzâde'nin eş-Şakâ'iku'n-nu'mâniyye'sinde "Küpelioğlu diye meşhur Mevlânâ Muhyiddin Mehmed" olarak anılır; çağının âlimlerinden okumuş, faziletiyle tanınmış ve Fâtih Sultan Mehmed tarafından kazasker yapılmış, Karaman seferinden dönüşte 872 [1467-68] yılında Sadrazam Mahmud Paşa ile birlikte azledilmiştir. Mehmed Süreyya'nın Sicill-i Osmânî'sine göre 867 [1462-63] yılında kazasker olmuş, 872'de azledilmiş ve 874 [1469-70] yılında ölmüştür. Hüsameddin bu bilgileri eserinin başka bir maddesinde aktarır.
Ailenin en dikkat çekici bağı Kemalpaşazâde ile olan akrabalığıdır. Hüsameddin'in Şakâ'ik'ten aktardığına göre Muhyiddin Mehmed'in iki kız kardeşi vardı; biriyle Sinan Paşa, öteki ile Kemal Paşazâde Süleyman Çelebi evlenmişti ve ünlü şeyhülislam Kemalpaşazâde Ahmed Şemseddin Efendi bu ikinci evlilikten doğmuştur. Kemalpaşazâde hakkındaki güncel ansiklopedi maddesi ise onun annesini, İran'dan gelip Tokat'a yerleşen Fâtih dönemi kazaskerlerinden Küpelioğlu Muhyiddin Mehmed'in kızı olarak gösterir. Hangi rivayet doğru olursa olsun madde sahibi Ahmed Çelebi, Kemalpaşazâde'nin yakın akrabasıdır: birinci rivayete göre Kemalpaşazâde, Ahmed Çelebi'nin halasının oğludur; ikincisine göre Ahmed Çelebi, Kemalpaşazâde'nin annesinin amcaoğludur.
Kaynaklar ailenin kökeni konusunda da ayrılır. Ansiklopedi maddesi Küpelioğlu'nu İran'dan gelip Tokat'a yerleşmiş biri olarak tanıtırken Hüsameddin aileyi Amasyalı sayar. Hüsameddin'in kendi eserinde de bir tutarsızlık göze çarpar: bu maddede Mecdeddin Abdülmecid'i Küpeli Müeyyed Çelebi'nin oğlu olarak gösterirken, Mecdeddin'e ayrılmış maddede onu Şeyhülislam Abdülkerim Çelebi bin Abdülcebbâr el-Kâdirî'nin oğlu diye tanıtır ve 845 [1441-42] yılında Edirne kadısı olarak imzasını gördüğünü yazar.
Küpeli Müeyyed Çelebi ve Kâzerûniyye
Hüsameddin'in "Ebû İshâk Kâzerûnî" lakabıyla andığı Müeyyed Çelebi adı, Amasya'daki Kâzerûniyye tarikatı çevresine işaret eder. Kâzerûniyye, İran'da Ebû İshak Kâzerûnî'nin (ö. 426/1035) kurduğu tarikattır; Osmanlılarda Bursa'daki İshâkıyye (Kâzerûniyye) zaviyesi bu tarikatın en bilinen merkezidir. Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi'nin dedesi Şemseddin Müeyyed Çelebi de Kâzerûniyye şeyhlerindendir ve Hüsameddin onu da "Ebû İshak Kâzerûnî diye meşhur" olarak anar. "Küpeli Müeyyed Çelebi" ile Şemseddin Müeyyed Çelebi'nin aynı kişi olup olmadığı açık değildir; aynı kişi iseler Küpelizâdeler ile Müeyyedzâdeler akraba aileler olur.
Cem Sultan Taraftarlığı ve Amasya'ya Dönüş
Ahmed Çelebi'nin 888'de Edirne kadılığından alınması, II. Bâyezîd'in saltanatının ilk yıllarında Cem Sultan'a yakın görülen kişilerin tasfiyesiyle aynı zamana düşer. Sadrazam İshak Paşa da 888 [1483] yazında görevinden çekilmiştir. Hüsameddin, Defterdar Gümüşlüzâde Ahmed Bey'in maddesinde de 889'da İshak Paşa'nın, Hızır Paşa oğlu Mehmed Paşa'nın ve başka Amasyalıların aynı suçlamayla görevden alındığını anlatır. Aynı dönemde Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi de Ramazan 888 [Ekim 1483] tarihinde Amasya'ya dönmüştür. Ahmed Çelebi de 889'da Amasya'ya gönderilmiş ve son yıllarını memleketinde geçirmiştir.
Ahmed Çelebi'nin kendisine dair Hüsameddin dışında bir kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 125. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları (e-kitap), "Abdülmecîd-Mecdeddîn Çelebi" maddesi (Taşköprülüzâde'nin eş-Şakâ'ik'i ve Mehmed Süreyya'nın Sicill-i Osmânî'sinden aktarımlarla).
Kitaplar
- Şerafettin Turan ve diğerleri, "Kemalpaşazâde", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 25.
- Hasan Aksoy, "Müeyyedzâde Abdurrahman Efendi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 31, s. 483-485.
- Ş. Tufan Buzpınar, "Nakîbüleşraf", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 32, 2006, s. 322-324.
- "İshak Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 22, 2000, s. 537-538.