AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Gazanferzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 164 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya’da sipâhi meşâhirinden Amasya Kethüdâyeri Alevî köylü Gazanfer Ağa’nın mahdûmudur. Züamâdan olup hayli muhârebâta ve hâssaten Girit Muhârebelerine iştirâk ederek yararlık ve şecâ’at gösterdiğinden mîr-livâ oldu.

Bozok Sancağından ma’zûlen Amasya’da mukîm iken Abaza Hasan Paşa’ya uyup Amasya kadısına istinâd-gâh olmuş, Köprülü Mehmed Paşa’nın taraftarlarını te’dibe kıyâm etmişdi. 1069 senesi cumâdelahiresi sonlarında gelen ferman-ı Padişâhî üzerine birâderi Mehmed Bey’le beraber i’dâm edildi. Mahdûmu Mustafa Bey’dir. Bunlar da müsâdereden geçti.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'da tanınmış sipahilerden, Amasya kethüdâyeri (yerel sipahi komutanı) Alevî köylü Gazanfer Ağa'nın oğludur. Zeâmet sahibi olup birçok savaşa, özellikle Girit savaşlarına katılıp yararlılık ve yiğitlik gösterdiğinden mîr-livâ (sancak beyi) oldu.

Bozok Sancağı'ndan görevden alınmış olarak Amasya'da otururken Abaza Hasan Paşa'ya uydu, Amasya kadısına dayanak oldu ve Köprülü Mehmed Paşa'nın taraftarlarını cezalandırmak için ayaklandı. 1069 yılı cemâziyelâhiresinin sonlarında gelen padişah fermanı üzerine kardeşi Mehmed Bey'le birlikte idam edildi. Oğlu Mustafa Bey'dir. Bunların malları da müsadereden geçti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sipâhi meşâhîri: tanınmış sipahiler
  • kethüdâyeri: bir yerdeki kapıkulu sipahilerinin yerel komutanı
  • züamâ: zeâmet sahipleri
  • muhârebât: savaşlar
  • şecâ'at: yiğitlik
  • mîr-livâ: sancak beyi
  • ma'zûl: görevden alınmış
  • mukîm: yerleşik, oturan
  • istinâd-gâh: dayanak yeri
  • te'dîb: terbiye etme, cezalandırma
  • kıyâm: ayaklanma
  • ferman-ı Padişâhî: padişah emri
  • mahdûm: oğul

Girit Savaşları ve Sancak Beyliği

Hüsameddin'in söz ettiği Girit savaşları, Osmanlı Devleti'nin 1645'te başlattığı ve adanın tümüyle fethedildiği 1669'a kadar yaklaşık çeyrek asır süren Girit seferidir. Gazanfer Ağa'nın oğlu bu seferlerde gösterdiği yararlılıkla zeâmet sahibi bir sipahiden sancak beyliğine yükseldi. Girit'te şehit düşenler arasında, 535 numaralı maddedeki Hoca Paşa'nın oğlu Amasya alaybeyi Mustafa Bey de vardır; Hoca Paşa 1058'de Amasya mutasarrıfı olarak Girit'e gitmiş, oğlu orada şehit düşmüştü. Amasya sipahisinin bu seferdeki payı böylece Hüsameddin'in birkaç maddesinde yan yana görünür.

Amasya Kadısı ve Abaza Hasan

Amasya Kadısı Ahmed Efendi'nin (530 numaralı madde) bu isyana katıldığını Hüsameddin ayrıca yazar. Bu iki madde birlikte okunduğunda, 1068-69'da Amasya'daki sipahi ve ilmiye çevrelerinin Abaza Hasan'a yakın bir tavır takındığı anlaşılır. Köprülü Mehmed Paşa isyanı bastırdıktan sonra Anadolu'da eşkıya ve silah taraması yaptırdı; TDV'ye göre bu uygulamada çok sayıda kişi öldürüldü; ilmiyeden de müderris ve kadılar aynı akıbete uğradı. Hüsameddin'in Gazanfer Ağa ve kardeşi için verdiği son, bu genel tablonun yerel bir örneğidir. Ölüm tarihi olarak verdiği cemâziyelâhire, Abaza ve yakın çevresinin Halep'te öldürüldüğü cemâziyelevvel sonundan (16-17 Şubat 1659) sonraki aya düşer; fermanın Abaza'nın ölümünden sonra Amasya'ya ulaştığı görülür.

Başka Kaynaklarda

Gazanfer Ağa ve oğullarının kimliğini aydınlatan başka bir kaynağa rastlanmadı. Köyün adı "Alevî" olarak yazılmıştır; bugünkü adı ve yeri bu madde için doğrulanamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 164–164. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 166-167 (Ahmed Paşa-Hoca Paşa maddesi).

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler