Köprülüdür. Yeniçeri ağalığından Beylerbeyi olan [524] Köprülü Hamamcı Mehmed Paşa’nın büyük oğludur. Yeniçeri olup Köprülü Mehmed Paşa’ya pederinden mevrus adâveti var idi. 1063 senesinde Köprü voyvodası oldukta bu esnâda Köprü’de bulunan Köprülü Mehmed Paşa’ya ba’zı iz’âcâta cür’et etmişdi.
1066 zilka’desinde Köprülü Mehmed Paşa’nın sadâreti üzerine sarsıldı. 1067 senesi evâ’ilinde azledildi. 1068’de Abaza Hasan Paşa’nın arz ve inhâsıyla sânîyen Köprü Voyvodası olup Abaza’ya uydu.
1069 senesi cumâdelahiresinde gelen fermân-ı âlî üzerine tarafdârânıyla beraber i’dâm ve pederinden kalan ve kendisinin olan bütün emvâl ve emlâkı müsâdere edildi. Birâderi olan Abaza kethüdâsı ve dâmâdı Mahmûd Bey de Halep’te i’dâm edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Yeniçeri ağalığından beylerbeyi olan Köprülü Hamamcı Mehmed Paşa'nın büyük oğludur. Yeniçeri olup babasından kalma bir düşmanlığı Köprülü Mehmed Paşa'ya karşı sürdürüyordu. 1063 yılında Köprü voyvodası olunca, o sırada Köprü'de bulunan Köprülü Mehmed Paşa'ya bazı sıkıntılar vermeye cüret etmişti.
1066 yılı zilkâdesinde Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazam olması üzerine sarsıldı. 1067 başlarında görevden alındı. 1068'de Abaza Hasan Paşa'nın arz ve tavsiyesiyle ikinci kez Köprü voyvodası olup Abaza'ya uydu.
1069 yılı cemâziyelâhiresinde gelen yüce ferman üzerine taraftarlarıyla birlikte idam edildi; babasından kalan ve kendisine ait bütün mal ve mülküne el konuldu. Kardeşi olan, Abaza kethüdâsı ve damadı Mahmûd Bey de Halep'te idam edildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mevrus adâvet: babadan miras kalmış düşmanlık
- voyvoda: bir yerin yönetimi ve vergisiyle görevli yönetici
- iz'âc: rahatsız etme, sıkıntı verme
- cür'et: cesaret edip kalkışma
- sarsılmak: durumu bozulmak, yerinden sarsılmak
- evâ'il: başlangıç, ilk günler
- arz ve inhâ: durumu bildirip önerme
- sânîyen: ikinci kez
- tarafdârân: taraftarlar
- emvâl ve emlâk: mallar ve mülkler
- müsâdere: mal ve mülke devletçe el konulması
- dâmâd: damat
Hamamcı Mehmed Paşa
Ağa, yeniçeri ağalığından beylerbeyiliğe yükselen Hamamcı Mehmed Paşa'nın oğludur. Yeniçeri ağaları listelerinde Hamamcı Mehmed Ağa'nın adı 1646-1647 yıllarında yer alır; kimi listelerde bu görevden 1647'de vezirliğe yükseldiği yazılıdır. Babayla Köprülü Mehmed Paşa arasındaki düşmanlığın nedeni kaynaklarda anlatılmıyor.
Köprü, Abaza ve Köprülü
Köprülü Mehmed Paşa'nın adını aldığı yer, Amasya sancağına bağlı Köprü kasabasıdır (bugünkü Vezirköprü). Christopher Whitehead'in arşiv kayıtlarına dayanan çalışması, Abaza Hasan'ın da Köprülü'yle aynı kasabada oturduğunu ve oranın ileri gelenleriyle evlilik bağları kurduğunu gösterir. Evliya Çelebi, Köprü yakınında "Hamamcıoğlu" adında bir köyün varlığından söz eder; bu ad, Abaza Hasan'ın damadı ve hanesinin kethüdâsının adıdır. Hüsameddin'in "Abaza kethüdâsı ve damadı Mahmûd Bey" dediği kişi büyük olasılıkla bu Hamamcıoğlu'dur. Abaza'nın 1658'deki isyanından sonra bu mülklere el konuldu; en seçme olanları Köprülü ailesine, özellikle Fazıl Ahmed Paşa'ya ve Kara Mustafa Paşa'ya geçti.
Birol Gündoğdu'nun incelediği kaynaklara göre Abaza'nın damadı Hamamcıoğlu, Mahmud ve Dilaver Paşalarla birlikte Halep'ten çıkarılmış, Murtaza Paşa'nın yanına geçmişti; Murtaza'nın casusları Abaza'yla gizli yazışmalarını ele geçirince hepsi öldürüldü ve başları İstanbul'a gönderildi. Bu anlatı, Hüsameddin'in Mahmûd Bey'in Halep'te idam edildiği yönündeki kaydıyla örtüşmez ama yakındır; kaynaklar ayrıntıda ayrılıyor.
1063'te Köprülü Köprü'de miydi?
Hüsameddin, Ahmed Ağa'nın 1063'te Köprü voyvodası iken Köprü'de bulunan Köprülü'ye sıkıntı verdiğini yazar. Çağdaş tarihçilerin anlatılarında Köprülü'nün 1652-1655 arasında görevsiz olup Köprü'de oturduğu söylenir. Whitehead'in taradığı arşiv belgeleri ise başka bir tablo verir: Köprülü 1653'te Karaman valisidir. Hüsameddin'in kaydettiği karşılaşmanın tarihi bu bulguyla bağdaşmıyor; aradaki fark kaynaklarda açıklanmıyor.
Başka Kaynaklarda
Hamamcızâde Ahmed Ağa'nın kendisi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 165–165. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Christopher Whitehead, "The Early Career of Köprülü Mehmed Pasha: An Archival Reconstruction", Review of Middle East Studies, 57/1, 2024.
- Birol Gündoğdu, "Ottoman Approach to the Rebels in the Examples of Katırcıoğlu Mehmed and Abaza Hasan in the Middle of Seventeenth Century", Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 48/1, 2024, s. 47-65.
- Müctebâ İlgürel, "Köprülü Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, İstanbul 2002. https://islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa
Diğer kaynaklar
- "Yeniçeri ağaları listesi" (Hamamcı Mehmed Ağa, 1646-1647), derleme liste.