Tokatlıdır. Sipâhi meşâhîrinden Kâsım Ağa’nın oğlu ve Celalî Hüseyin Ağa’nın birâderidir. Tokat ve Amasya’da tahsîl-i ulûm edib ders-i âm ve Hâtuniyye-i Tokat [522] müderrisi ve buradan Niksar Kadısı oldu.
Kasâbâtı devrederek İbşir ve Abaza Hasan Paşaların sâye-i ikbâlinde livâ kadılığına terakkî edib 1069 senesi gurre-i muharreminde Amasya Kadısı ve Tokatlı Osmân Efendi de nâibi olarak geldi.
Abaza Hasan Paşa’nın taraftarlarıyla birleşip bir takım nâ-münâsip ahvâle cür’et ve Köprülü Mehmed Paşa’nın aleyhinde hareket eylediğinden sene-i mezbûre gurre-i cumâdelâhiresinden itibâren azl ve teftîş ve mâh-ı mezkûrun sonlarında gelen fermân-ı âlî üzerine nâibiyle beraber i’dâm ve altmış bir bin akçesi müsâdere edildi. Âlim, natûk, muhâzarâta vâkıf idi. Hattât olduğu yazısından anlaşıldı.
Günümüz Türkçesiyle
Tokatlıdır. Tanınmış sipahilerden Kâsım Ağa'nın oğlu, Celâlî Hüseyin Ağa'nın kardeşidir. Tokat ve Amasya'da ilim tahsil edip halka açık ders verdi; Tokat Hâtuniye Medresesi müderrisi ve buradan Niksar kadısı oldu.
Kasaba kadılıklarını sırayla geçerek İbşir ve Abaza Hasan Paşaların himayesinde sancak merkezi kadılığına yükseldi ve 1069 yılı muharrem başında Amasya kadısı oldu; Tokatlı Osman Efendi de naibi olarak geldi.
Abaza Hasan Paşa'nın taraftarlarına katılıp bazı uygunsuz işlere cüret etti ve Köprülü Mehmed Paşa'nın aleyhinde harekete geçti. Bu yüzden aynı yılın cemâziyelâhire ayı başından itibaren görevden alındı, hakkında soruşturma açıldı. Aynı ayın sonlarında gelen yüce ferman üzerine naibiyle birlikte idam edildi ve altmış bir bin akçesine el konuldu. Âlim, düzgün konuşan, sohbet ve karşılıklı konuşma adabını bilen biriydi. Hattat olduğu yazısından anlaşıldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
- ders-i âm: halka açık ders veren müderris unvanı
- müderris: medrese hocası
- kasabât: kasabalar, küçük kadılık merkezleri
- livâ kadılığı: sancak merkezi kadılığı
- sâye-i ikbâl: talih gölgesi, yani himaye
- nâib: kadının yerine bakan vekil
- azl ve teftîş: görevden alma ve soruşturma
- fermân-ı âlî: yüce ferman, padişah emri
- müsâdere: mala devletçe el koyma
- natûk: iyi konuşan
- muhâzarât: sohbet, karşılıklı konuşma
- hattât: güzel yazı sanatçısı
Ders-i Âm Müderrisliği
Ders-i âm, "umuma açık ders" anlamına gelir. Tabirin XVI. yüzyıl kaynaklarında geçtiği bilinir; halka açık dersler veren müderrisin unvanı olması ise büyük olasılıkla XVII. yüzyılda yerleşti. Ahmed Efendi'nin bu unvanla anılması, derslerini medrese öğrencileriyle sınırlı tutmayıp çevredeki halka da açtığını düşündürür. Tokat ve Amasya'da okuyup Tokat'ta müderris olması, iki şehir arasındaki eski ilmî bağın bir örneğidir.
Hâtuniye Medresesi
Tokat'taki Hâtuniye Medresesi, II. Bayezid'in annesi Gülbahar Hatun adına 1485'te yaptırılmıştır. Gülbahar Medresesi, Sultaniye ve Meydan Medresesi adlarıyla da anılır; Tokat'ın Meydan mahallesinde, Hâtuniye Camii'nin yanında yer alır. Bugün de ziyaret edilen, kentin geniş alana yayılan önemli medreselerinden biridir.
Amasya Kadılığı ve Abaza Hasan İsyanı
Hüsameddin, Ahmed Efendi'nin yükselişini İbşir ve Abaza Hasan Paşaların himayesine bağlar. İbşir Mustafa Paşa ile Abaza Hasan, 1650'li yıllarda Anadolu'da kendi çevrelerinden kişileri görevlere getiriyordu; kadılık da bu görevler arasındaydı. Abaza Hasan'ın 1658'deki isyanı sırasında Köprülü'nün azlini isteyen çevrenin önde gelenleri arasında Nihâdî'nin anlatısında "Kadı Vehhâb Efendi" adı da geçer; bu kişinin Amasya kadısıyla ilişkisi kurulamadı. Köprülü Mehmed Paşa isyanı bastırınca yaptırdığı taramada müderris ve kadı gibi ilmiyeden birçok kişi cezalandırıldı. Hüsameddin'in "Amasya Kadısı Ahmed Efendi" için kaydettiği idam ve altmış bir bin akçelik müsadere bu genel tablonun yerel bir yansımasıdır.
Hüsameddin kadının "bir takım nâ-münâsip ahvâle cür'et" ettiğini söyler, ancak bunların ne olduğunu açıklamaz. Suçlamanın ayrıntısı, bulabildiğimiz kaynaklarda yer almıyor.
Başka Kaynaklarda
Kâsım Ağa, Celâlî Hüseyin Ağa ve Ahmed Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. "Celâlî" lakabının 17. yüzyıl isyanlarıyla ilgisi olup olmadığı doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 164–164. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Mehmet İpşirli, "Dersiâm", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/dersiam
- Müctebâ İlgürel, "Köprülü Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, İstanbul 2002. https://islamansiklopedisi.org.tr/koprulu-mehmed-pasa
- Birol Gündoğdu, "Ottoman Approach to the Rebels in the Examples of Katırcıoğlu Mehmed and Abaza Hasan in the Middle of Seventeenth Century", Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 48/1, 2024, s. 47-65.
- M. Münir Aktepe, "İpşir Mustafa Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ipsir-mustafa-pasa
Diğer kaynaklar
- Tokat Hâtuniye Medresesi hakkında bilgi derlemesi (Gülbahar Hatun, 1485, Meydan mahallesi): "Hatuniye Medresesi Nerede ve Nasıl Gidilir? Tarihi ve Özellikleri", Seyahat Haberleri.