Merzifonludur. Sipâhi Hasan Ağa’nın oğludur. Hayli zaman tatar, postacı olduğu münâsebetle “Tatar Ahmed Ağa” dendi. Abaza Hasan Paşa’nın Türkmen Ağalığında sipâhi oldu. Ba’dehû Tatar Ahmed Çavuş oğlu Abdullatîf Ağa’ya tekarrüble ona dâmâd [525] olup teneffüz etdi. 1057’de Amasya mukâta’ası emini, 1058’de Gümüş madeni emini, 1061’de Merzifon voyvodası oldu.
İbşir Paşa’nın sadâretinde Gümüş madeni emâneti de uhdesine ilâveten verildi. 1067 senesi evâilinde Köprülü Mehmed Paşa tarafından azledildiyse de 1068’de Abaza Hasan Paşa’nın arz ve inhâsıyla yine Merzifon voyvodası oldu.
Bundan dolayı Abaza Hasan Paşa’ya uydu. Köprülü Mehmed Paşa’dan korktuğu cihetle aleyhine kıyâm edib Abaza Hasan’ın isyânına iştirâk ve ma’iyyet-i mevcûdesiyle ordusuna iltihak eylediğinden 1069 senesi cumâdelâhiresinde Halep’te i’dâm ve emvâl ve emlâki müsâdere edildi. Mahdûmu Abdullatîf Ağa da Merzifonî Kara Mustafa Paşa ağalarından olup 1094’de harbe giderken sa’ika urub helâk etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Sipahi Hasan Ağa'nın oğludur. Uzun süre tatar (resmî ulak) ve postacı olduğu için "Tatar Ahmed Ağa" denildi. Abaza Hasan Paşa'nın Türkmen ağalığı sırasında sipahi oldu. Daha sonra Tatar Ahmed Çavuş oğlu Abdullatîf Ağa'ya yaklaşıp ona damat olarak itibar kazandı. 1057'de Amasya mukâta'ası emini, 1058'de Gümüş madeni emini, 1061'de Merzifon voyvodası oldu.
İbşir Paşa'nın sadrazamlığında Gümüş madeni eminliği de görevine eklenerek verildi. 1067 yılı başlarında Köprülü Mehmed Paşa tarafından görevden alındıysa da 1068'de Abaza Hasan Paşa'nın arz ve tavsiyesiyle yine Merzifon voyvodası oldu.
Bundan dolayı Abaza Hasan Paşa'ya uydu. Köprülü Mehmed Paşa'dan korktuğu için ona karşı ayaklanıp Abaza Hasan'ın isyanına katıldı, elindeki adamlarıyla ordusuna birleşti. 1069 yılı cemâziyelâhiresinde Halep'te idam edildi, mal ve mülküne el konuldu. Oğlu Abdullatîf Ağa da Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın ağalarından olup 1094'te savaşa giderken yıldırım çarpmasıyla öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tatar: devlet haberlerini ve emirlerini taşıyan resmî ulak
- sipâhi: atlı asker, timar ve zeâmet sahibi süvari
- Türkmen ağalığı: Türkmen aşiretleri üzerindeki yönetici görevi
- tekarrüb: yaklaşma, yakınlık kurma
- dâmâd: damat
- teneffüz: nefes alma, rahatlama, itibar bulma
- mukâta'a emini: vergi gelirinin işletmesine bakan görevli
- madeni emini: maden işletmesini yöneten görevli
- voyvoda: bir yerin yönetimi ve vergisiyle görevli yönetici
- arz ve inhâ: durumu bildirip önerme
- iltihâk: katılma, birleşme
- ma'iyyet-i mevcûde: yanındaki mevcut adamlar
- sa'ika: yıldırım
Gümüş Madeni Eminliği
Gümüşhacıköy'deki maden, Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerinde işletilmiş zengin bir gümüş ve kurşun sahasıdır. Madenin eminliği Osmanlı'da önemli bir görevdi: Halîliye Medresesi'ni yaptıran Hacı Halil Paşa 1403-1404'te Gümüş madeni eminliğine atanmıştı; 1797'de Çaparzâde Süleyman Bey, madenin işletme hakkını alarak aynı görevi yürüttü. Tatar Ahmed Ağa'nın 1058'de Gümüş madeni emini olması, bu görevin XVII. yüzyıldaki bir örneğidir. İbşir Paşa döneminde kendisine bu görevin ayrıca verilmesi, Hüsameddin'in anlatısında Ahmed Ağa'nın Amasya sancağındaki mali işlerin birkaçını aynı anda üstlendiğini gösterir.
Abdullatîf Ağa ve Kara Mustafa Paşa
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, 1044'te (1634-35) Merzifon'un Marınca köyünde (bugünkü Karamustafapaşa) doğmuştur. Babası timarlı sipahi Oruç Bey'in Bağdat kuşatmasında ölmesi üzerine dört yaşında yetim kalmış, babasının dostu Köprülü Mehmed Bey'in himayesinde, onun oğullarıyla birlikte iyi bir medrese tahsili görmüştür. Sadrazam olduktan sonra 1683 Viyana Kuşatması'nı yönetti; Viyana önüne 19 Receb 1094'te (14 Temmuz 1683) gelindi. Hüsameddin, Abdullatîf Ağa'nın 1094'te savaşa giderken öldüğünü yazar; bu tarih Viyana seferinin yılıdır, ancak metin hangi savaştan söz ettiğini belirtmez. Abdullatîf Ağa'nın, Merzifon'dan çıkmış bu sadrazamın ağaları arasında anılması, Hüsameddin'in Merzifon'a ait kişileri bir arada vermesiyle uyumludur.
Halep'teki Son
Abaza Hasan'la birlikte hareket eden kesimin sonu Halep'te geldi. Abaza, Cemâziyelevvel 1069 sonunda (16-17 Şubat 1659) bir tertiple yakalanıp öldürüldü. Hüsameddin'in "cumâdelâhire" dediği ay bunu izler; Ahmed Ağa'nın idamının bu olayın hemen arkasından, sonraki ayda gerçekleştiği anlaşılır.
Başka Kaynaklarda
Tatar Ahmed Ağa'nın kendisi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Metindeki Abdullatîf Ağa adlı iki kişinin (Tatar Ahmed Çavuş'un oğlu ve Ahmed Ağa'nın oğlu) ilişkisi Hüsameddin'in ifadesinden kesin olarak çıkarılamıyor.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 165–165. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- Gümüşhacıköy Kaymakamlığı, "Gümüşhacıköy Maden-i Hümayunu" (Çaparzâde Süleyman Bey ve 1797 işletme kaydı).