AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Kurdzâde es-Seyyid el-Hâc

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 227 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya a’yânından Hızır ve Mehmed Paşalar evkâf-ı mütevellîsi el-Hâc Mahmûd Beyzâde es-Seyyid el-Hâc Mehmed Bey’in mahdûmudur. Pederinin irtihâlinde evkâf-ı mezkûre mütevellîsi 1228’den itibâren dört defa nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı, meclis-i a’yân a’zâsı, bir defa da baş-a’yân olup 1251’de vefât etdi. Sahî, âlî cenâb bir hânedân idi. Mahdûmları es-Seyyid Hüseyin, Mahmûd, Habib Beylerdir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya ayanından, Hızır ve Mehmed Paşa vakıflarının mütevellisi el-Hâc Mahmûd Beyzâde es-Seyyid el-Hâc Mehmed Bey'in oğludur. Babasının ölümü üzerine adı geçen vakıfların mütevellisi oldu. 1228'den [1812-13] başlayarak dört kez nakîbüleşraf kaymakamı, ayan meclisi üyesi ve bir kez de baş ayan oldu; 1251'de [1835-36] öldü. Cömert, saygın bir hânedandı. Oğulları es-Seyyid Hüseyin, Mahmûd ve Habib Beyler'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • a'yân: bir yerin ileri gelenleri, yerel eşraf
  • evkâf-ı mütevellîsi: vakıfların yöneticisi
  • nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı: seyyid ve şeriflerin başkanı olan nakîbüleşrafın yerel vekili
  • meclis-i a'yân a'zâsı: ayan meclisi üyesi
  • baş-a'yân: ayanların başkanı
  • sahî: cömert
  • âlî cenâb: yüce gönüllü, saygın
  • hânedân: soylu aile

Mütevellilik ve Nakîbüleşraf Kaymakamlığı

Maddedeki iki görev birbirini tamamlar. Hızır Paşa ve oğlu Mehmed Paşa, Amasya'nın önde gelen yapı sahiplerindendir. Mehmed Paşa II. Bayezid'in veziri ve şehzade Ahmed'in lalasıydı; 900 yılında [1495] öldü. Yeşilırmak kıyısındaki Mehmed Paşa Camii'nin inşası 891 yılı Muharrem ayında [Ocak 1486] tamamlanmıştır. Hızır Paşa'nın mezarı caminin türbesinin önündeki ikinci mezardır. Mütevelli, bu yapıların vakıf gelirini yöneten ve onarımlarını yaptıran kişiydi; ailenin on dokuzuncu yüzyıl başında da bu görevi elinde tutması, Amasya'da vakıf yönetiminin zenginlik ve nüfuz kaynağı olduğunu gösterir.

Caminin kitabelerinden biri 15 Şâban 1236 [18 Mayıs 1821] tarihli bir onarımı, bir diğeri ise 1280 [1863-64] tarihinde "Mahmud Beyzâde Mehmed Bey" tarafından yaptırılan onarımı belgeler. Bu ad, Hüsameddin'in madde başında andığı babanın adıyla aynıdır. Ailede aynı adın tekrarlanmış olması olasıdır, ancak kitabedeki kişinin Hüsameddin'in sözünü ettiği Mehmed Bey olup olmadığı kesin biçimde söylenemez; 1280'in oğul Ahmed Bey'in ölümünden (1251) sonraki bir kuşağa ait olduğu açıktır.

Nakîbüleşraf, seyyid ve şeriflerin başkanıdır. Osmanlı'da nakîbüleşraf İstanbul'da otururdu; diğer şehirlerde seyyidler arasından belli bir süre için seçilen nakîbüleşraf kaymakamları bulunurdu. Kaymakamlık önemli bir nüfuz ve gelir kaynağı olduğundan genellikle nüfuzlu ailelerden seçilirdi. Ahmed Bey'in bu göreve dört kez gelmesi ve en sonunda baş ayan olması, Amasya seyyid ailesinin şehir yönetimindeki ağırlığını gösterir.

Ayan seçimi, on sekizinci yüzyıldan itibaren valilerin ve halkın belirlediği bir düzenleme içinde yürümüş, kuralları zaman zaman değişmiştir. Baş ayan (reîs-i a'yân) ise bu yerel temsilcilerin başı olarak anılır.

Kurdzâde lakabı ve ailenin kolları hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 227–227. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

  • M. Çağlar Keskin, "A Local Patron in Amasya Region During Bayezid II's Reign: Mehmed Pasha the Son of Hızır Pasha", Art-Sanat 5 (2016), s. 63–82.

6. Cilt içindekiler