Amasya a’yânından es-Seyyid el-Hâc Mehmed Efendi bin el-Hâc Bilâl Ağa bin el-Hâc Osmân Ağa bin Hâfız Bilâl Efendi bin Mehmed’in mahdûmudur. Hızır Paşa Hatîbi olan Ahmed Efendi’nin 1234’de vefâtı ile Hızır Paşa hâtibi ve cüz-hânı oldu.
Pederinin vefâtından sonra ta’ayyün edib 1236’da şehir kethüdâsı ve 1237 zilhiccesinde eniştesi olan Amasyalı es-Seyyid İsmâil Paşa vezâretle Sivas vâlîsi [733] olup geldikte 1238 senesi baş-a’yân ve ilâveten şehir kethüdâsı oldu.
1239 senesi muharreminde şehir kethüdâlığında kalıb 1240 vak’asında azledilip Samsun’a gönderildi. Ve eniştesi es-Seyyid Hakkı Paşa da ma’zûlen Amasya’da me’mûr-ı ikâmet oldu.
1241’de avdetle eniştesinin hazînedârı olarak Şam’a gitdi. 1244 saferinde es-Seyyid Hakkı Paşa yine Sivas vâlîsi olup geldikte Amasya muhassılı, ba’dehû kapıcıbaşı olarak ba’zı bilâda mütesellim ve muhassıl oldu. 1247’de avdet ve Amasya’da ikâmet edib uhdesinde bulunan cihâtı evlâdına kasr-ı yed ederek 1255’de vefât etdi. Acem Ali Mahallesi eşrâfından bir hânedân idi. Mahdûmları es-Seyyid Bilâl, Mustafa Efendilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ayanından es-Seyyid el-Hâc Mehmed Efendi'nin oğludur; Mehmed Efendi, el-Hâc Bilâl Ağa'nın, o da el-Hâc Osmân Ağa'nın, o da Hâfız Bilâl Efendi'nin, o da Mehmed'in oğludur. Hızır Paşa hatibi Ahmed Efendi'nin 1234'te [1818-19] ölümü üzerine Hızır Paşa hatibi ve cüzhanı oldu.
Babasının ölümünden sonra öne çıkarak 1236'da [1820-21] şehir kethüdası oldu. Eniştesi olan Amasyalı es-Seyyid İsmâil Paşa'nın 1237 Zilhicce ayında [1822] vezirlik rütbesiyle Sivas valisi olarak gelmesi üzerine 1238'de [1822-23] baş ayan ve ayrıca şehir kethüdası oldu.
1239 yılı Muharrem ayında [1823] şehir kethüdalığında kalıp 1240 olayında [1824-25] görevden alındı ve Samsun'a gönderildi. Eniştesi es-Seyyid Hakkı Paşa da görevden alınarak Amasya'da ikamete mecbur tutuldu.
1241'de [1825-26] dönüp eniştesinin haznedarı olarak Şam'a gitti. 1244 yılı Safer ayında [1828] es-Seyyid Hakkı Paşa yine Sivas valisi olarak gelince Amasya muhassılı, sonra kapıcıbaşı olarak bazı yerlerde mütesellim ve muhassıl oldu. 1247'de [1831-32] dönüp Amasya'da oturdu, elindeki gelir kaynaklarını oğullarına devrederek 1255'te [1839-40] öldü. Acem Ali Mahallesi eşrafından bir hânedandı. Oğulları es-Seyyid Bilâl ve Mustafa Efendi'lerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: bir yerin ileri gelenleri, yerel eşraf
- hatîb: camide hutbe okuyan görevli
- cüz-hân: camide cüz okuyan görevli
- ta'ayyün etmek: belirginleşmek, öne çıkmak
- şehir kethüdâsı: şehir halkının işlerini gören, halkın seçtiği görevli
- enişte: kız kardeşin ya da eşin kız kardeşinin kocası
- baş-a'yân: ayanların başkanı
- azl: görevden alma
- ma'zûlen me'mûr-ı ikâmet: görevden alınıp belirli yerde oturmaya zorunlu tutulmuş
- hazînedâr: haznedar, mal ve para işlerine bakan görevli
- muhassıl: vergi toplayıcı
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı
- kasr-ı yed etmek: elini çekmek, devretmek
- cihât: vakıf gelirleri ve görevler
Şehir Kethüdası ve Baş Ayan
Şehir kethüdâsı, halkın işlerini görmek üzere seçilen görevlidir. Şehir ayanlığı 1786'da kaldırılmış, yerine seçimle işbaşına gelen şehir kethüdâları getirilmiştir. Böylece merkez, ayanların yürüttüğü işleri bu kethüdâlara yüklemiştir. Mehmed Efendi'nin 1236'da şehir kethüdası, 1238'de hem baş ayan hem şehir kethüdası olması, bu iki makamın aynı kişide toplanabildiğini gösterir. Ayanlık seçimleri ve baş ayan olmak, on sekizinci yüzyıl sonlarından itibaren valilerin, mütesellimlerin ve halkın çekiştiği bir alandı; kurallar zaman zaman değişmiştir.
Vali Akrabalığı ve Kapıcıbaşılık
Mehmed Efendi'nin yükselişi eniştelerinin valiliğine bağlıdır: İsmâil Paşa'nın Sivas valisi olarak gelmesiyle baş ayan olmuş, Hakkı Paşa'nın görevden alınması ve yeniden gelmesiyle iniş çıkış yaşamıştır. Aynı yıllarda Sivas valiliği yapanlar arasında Hazînedârzâde Osman Paşa da vardır (1827-28 ve 1832-33). Mütesellimlik görevleri on dokuzuncu yüzyılda sık sık dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarına verilirdi; Mehmed Efendi'nin "kapıcıbaşı olarak mütesellim ve muhassıl" olması bu uygulamayla uyuşur. Amasya merkezli bu çevre, taşra yönetiminin akrabalık bağlarıyla işlediği bir devri gösterir.
Hüsameddin'in 1240 "vak'a"sı diye andığı olay burada belirlenemedi. Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması 1826'dadır (1241), bu tarih Hüsameddin'in 1240'ından farklıdır. Hızır Paşa Camii on dördüncü yüzyıla ait, bugün de ayakta olan bir yapıdır. Mehmed Efendi'nin hatiplik ve cüz-hanlık yaptığı yer budur.
Mehmed Efendi'ye, eniştelerine (İsmâil Paşa ve Hakkı Paşa) ve Acem Ali Mahallesi'ne dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 227–228. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar