Amasya’nın şu’arâ ve urefâsından meşâyih-i mevlevîyeden es-Seyyid Mehmed Sabit Dede bin es-Seyyid Mehmed Kamî Dede bin eş-Şeyh Ahmed Dede Efendi’nin mahdûmudur. Amasya ve Konya’da tahsîl-i ilm ü marifet ve adâb-ı mevlevîyeyi tekmil ederek 1238’de pederinin vefâtı üzerine mesnevî-hân ve 1243’de ammizâdesi eş-Şeyh Mehmed Efendi’nin vefâtı ile Amasya mevlevî-hânesi şeyhi oldu.
1248’de a’yân-ı meclis ve 1251’de idare meclis a’zâsı olup 1254’de vefât etdi. Urefâ ve udebâdan şâir, zarîf, hâtır-şinâs bir çelebi idi. Mahdûmu Mustafa Sakıp Dede olup 1281’de ve bunun mahdûmu Ahmed Arif Dede 1313’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın şairlerinden ve bilgin kişilerinden, Mevlevî şeyhlerinden es-Seyyid Mehmed Sabit Dede'nin oğludur; Mehmed Sabit Dede, es-Seyyid Mehmed Kamî Dede'nin, o da eş-Şeyh Ahmed Dede Efendi'nin oğludur. Amasya'da ve Konya'da ilim ve irfan öğrenimini, Mevlevî âdâbını tamamlayıp 1238'de [1822-23] babasının ölümü üzerine mesnevîhan, 1243'te [1827-28] amcaoğlu eş-Şeyh Mehmed Efendi'nin ölümüyle Amasya Mevlevîhanesi şeyhi oldu.
1248'de [1832-33] ayan meclisine, 1251'de [1835-36] idare meclisine üye olup 1254'te [1838-39] öldü. Bilgin ve edip kişilerden, şair, zarif, gönül alan bir çelebiydi. Oğlu Mustafa Sakıp Dede 1281'de [1864-65], onun oğlu Ahmed Arif Dede de 1313'te [1895-96] öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- şu'arâ: şairler
- urefâ: irfan sahibi kişiler, bilgin ve görgülüler
- meşâyih-i mevleviyye: Mevlevî şeyhleri
- mesnevî-hân: Mevlânâ'nın Mesnevî'sini okuyup açıklayan görevli
- adâb-ı mevlevîye: Mevlevî tarikatının âdâbı ve usulü
- ammizâde: amcaoğlu
- hâtır-şinâs: gönül alan, incelikli
- çelebi: Mevlevî şeyhi soyundan gelenlere verilen unvan
- idare meclisi: yerel yönetim kurulu
Amasya Mevlevîhanesi
Mevlevîliğin Anadolu'da yayılması, Mevlânâ'nın oğlu Sultan Veled döneminde yetiştirilen halifelerin Amasya, Kırşehir ve Erzincan'a gönderilip buralarda zâviyeler kurmasıyla başlar. Bu üç şehirdeki mevlevîhâneler halifelerce kurulmuş, kurulduğu yerlerde yönetimin hoşgörüsü, hatta desteğiyle birer vakıf oluşturulmuştur. Amasya Mevlevîhânesi bu nedenle Mevlevîliğin erken dönem Anadolu merkezlerinden biridir. On yedinci yüzyılda sadrazam Bayram Paşa ikinci bir Amasya mevlevîhânesi daha kurmuştur.
Mevlevîler, 1666'da başlayan semâ yasağından sonra bir süre sıkıntı çekmiş, yasak 1684'te kalkmıştır. On dokuzuncu yüzyılda III. Selim ve II. Mahmud'un Mevlevî olmaları ve 1826'da Yeniçeri Ocağı ile birlikte Bektaşî tekkelerinin kapatılması, tarikata resmî itibarını yeniden kazandırmıştır. Ahmed Sâlim Dede'nin şeyhliği tam bu dönemde, 1827-28'den sonra başlar. Hüsameddin'in kaydettiği meclis üyelikleri, şeyhin şehir yönetimiyle de bağı olduğunu gösterir.
Şeyhliğin ve mesnevîhanlığın babadan oğula, amcaoğlundan amcaoğluna geçtiği bu aile için Hüsameddin oğlunun ve torunun ölüm yıllarını da yazar. Ahmed Sâlim Dede'nin öğreniminin bir bölümünü Konya'da görmesi, Mevlevî eğitiminin merkezle bağını korur.
Ahmed Sâlim Dede'nin şiirlerine, Mehmed Sabit Dede ile Mehmed Kamî Dede'ye ve ailenin sonraki kuşaklarına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 227–227. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar