Köprülüdür. Meşâyîh-i ümerâdan Hasan Bey bin Ali Bey [366] ibn-i Taşan Bey’in mahdûmu ve Ali Bey’in birâderidir. Yıldırım Sultân Bâyezîd’e arz-ı inkıyâd edib ümerâdan oldu. Pederinin vefâtında Kedağra emâretine ta’yîn edildi.
804 senesinde Timûr harbinde sadâkat ve şecâ’at ibrâz etdiğinden Çelebi Sultân Mehmed Hân’ın teveccühünü kazandı. 812’de Canik sancağı beyi Kubâdoğlu Ali Bey’in isyânında aleyhine me’mûr oldu. Harben Ali Bey’i ifnâ edib Canik sancağı beyi oldu.
Fakat Ali Beyzâde Cüneyd Bey, pederinin intikâmını almak için kıyâm edib fırsat gözederek 814’de üzerine ansızın hücûm ve katl etdi. Meşâhîr-i ümerâdan, şeci’, sâdık bir zât idi. Mahdûmları Hasan, Ali Beylerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Beylerin ileri gelenlerinden, Taşan Bey oğlu Ali Bey oğlu Hasan Bey'in oğlu ve Ali Bey'in kardeşidir. Yıldırım Sultan Bâyezîd'e bağlılığını bildirerek beyler arasına girdi. Babası ölünce Kedağra emirliğine atandı.
804 [1402] yılında Timur savaşında sadakat ve yiğitlik gösterdiği için Çelebi Sultan Mehmed Han'ın teveccühünü kazandı. 812'de [1409-10] Canik sancakbeyi Kubadoğlu Ali Bey isyan edince onun üzerine gönderildi. Savaşarak Ali Bey'i ortadan kaldırdı ve Canik sancakbeyi oldu.
Fakat Ali Bey'in oğlu Cüneyd Bey, babasının intikamını almak için ayaklandı ve fırsat kollayarak 814'te [1411-12] ansızın üzerine saldırıp onu öldürdü. Ahmed Bey tanınmış beylerden, yiğit ve sadık bir zattı. Oğulları Hasan ve Ali Beylerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- arz-ı inkıyâd: bağlılık ve itaat bildirme
- şecâ'at: yiğitlik, cesaret
- teveccüh: güven ve yakınlık gösterme
- ifnâ: yok etme, ortadan kaldırma
- kıyâm: ayaklanma
Kedağra'dan Samsun'a
"Köprülü" sıfatı, Ahmed Bey'in bugünkü Vezirköprü'den, eski adıyla Kedağra'dan olduğunu gösterir; kasaba XV. ve XVI. yüzyıl kayıtlarında Gedegra adıyla geçer ve bugünkü ilçeye adını veren Köprü köyü de aynı yörededir. Ahmed Bey, bir önceki maddede anlatılan Kedağralı Ahmed Bey'in amcasının torunudur; o maddede adı geçen ve Ahmed b. Haydar ile çekişen Hasan Bey, bu maddedeki Ahmed Bey'in babasıdır. Ailenin iki kolu arasındaki bu çekişmede Osmanlı'ya erken bağlanan kolun Kedağra'yı elinde tuttuğu anlaşılmaktadır.
Ahmed Bey'in Canik'teki görevi, Fetret Devri'nde Samsun ve çevresinde yaşanan karışıklıklarla ilgilidir. Kubadoğulları, Samsun, Lâdik ve Kavak yörelerinde hüküm süren bir Türkmen beyliğiydi. Kubadoğlu Ali Bey, önce Amasya emîri Hacı Şâdgeldi'ye, sonra onun halefi Emîr Ahmed'e bağlanmış ve beylik onların vasalı hâline gelmişti. 1402'deki Ankara bozgunundan sonra Kubadoğulları yeniden Samsun'a hâkim oldu. Timur'un atamasıyla Amasya çevresinde sultanlığını ilan eden Mehmed Çelebi'yi tanımayan Ali Bey, Tâceddinoğulları üzerine yürüyüp onları yendi ve başkentleri Niksar'ı kuşattı. Bunun üzerine Mehmed Çelebi Amasya'dan gelerek Ali Bey'i bozguna uğrattı ve Taşanoğlu Ahmed Bey'i Samsun valisi olarak atadı.
Bugünkü kaynaklarda anlatılan bu olay örgüsü, Hüsameddin'in verdiği bilgiyle büyük ölçüde örtüşür; Samsun'a atanan Taşanoğlu Ahmed Bey bu maddenin kahramanıdır. Kaynaklara göre Samsun 1414 yılına kadar Osmanlı himayesindeki Taşanoğulları tarafından yönetilmiş, o yıl Ali Bey'in oğlu Kubadoğlu Cüneyd Bey tarafından kuşatılıp ele geçirilmiştir. Cüneyd Bey daha sonra Osmanlı padişahından af dilemiş ve vali olarak yerinde bırakılmıştır. Canik beylikleri üzerine yazılan bir başka değerlendirmede de, İbn Arabşah'ın "Canik emirliğinin hükümdarı" dediği Cüneyd Kubadoğlu'nun 1419'da Osmanlı'ya bağlılığı kabul ettiği belirtilir.
Hüsameddin ile Ayrıldığı Noktalar
Ayrıntılarda iki fark göze çarpar. Birincisi, Hüsameddin Ali Bey'in savaşta öldürüldüğünü söyler ("ifnâ"); bugünkü anlatımda ise Mehmed Çelebi'nin onu bozguna uğrattığı yazılır ve ölümünden söz edilmez. Cüneyd Bey'in "babasının intikamını almak için" ayaklanması Hüsameddin'in rivayetini destekler gibidir. İkincisi tarihtir: Hüsameddin Ahmed Bey'in öldürülmesini 814 [1411-12] yılına koyar, kimi kaynaklar ise Cüneyd'in Samsun'u ele geçirmesini 1414'e yerleştirir. Hüsameddin'in "Canik sancağı beyi" ifadesi de dikkatle okunmalıdır. Bugünkü anlatımda Ahmed Bey'in görevi "Samsun valiliği" diye geçer; merkezi Samsun olan bölgede Osmanlı idaresinin kurduğu sancağın adı Canik'tir. Hüsameddin bu sonraki idari adı geriye doğru kullanmış olabilir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 117–117. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar