AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Yeğenzâde es-Seyyid

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 234 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya a’yânından ve şu’arâdan es-Seyyid el-Hâc İbrâhim Asım Bey bin es-Seyyid Ahmed Bey’in mahdûmudur. Amasya’da pederinin hayatında nüfus nâzırı, ba’dehû divân efendisi ve 1281’de tahrîrât müdürü oldu. Ba’de’l-infisâl 1289’da vefât etdi. Halûk, sahî, sâhib-i haysiyyet bir hânedân idi. Mahdûmu es-Seyyid Mustafa Hüsnü Bey’dir. Bunun mahdûmu İnegöl Orman Müdürü es-Seyyid Ahmed Bey’dir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya ileri gelenlerinden ve şairlerden Seyyid Hacı İbrahim Asım Bey'in oğludur; İbrahim Asım Bey de Seyyid Ahmed Bey'in oğludur. Amasya'da babasının hayatta olduğu sırada nüfus nâzırı, sonra divan efendisi ve 1281'de [1864-65] tahrirat müdürü oldu. Görevinden ayrıldıktan sonra 1289'da [1872-73] vefat etti. Ahlakı güzel, cömert, itibar sahibi bir hanedandı. Oğlu Seyyid Mustafa Hüsnü Bey'dir. Onun oğlu da İnegöl Orman Müdürü Seyyid Ahmed Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • a'yân: bir şehrin ileri gelenleri, itibarlı aileler
  • şu'arâ: şairler
  • mahdûm: oğul
  • nüfus nâzırı: nüfus kayıtlarını yürüten görevli
  • divân efendisi: yönetim dairesinde yazı işlerine bakan görevli (tam görev kapsamı kaynaklarda doğrulanamadı)
  • tahrîrât müdürü: resmî yazışmaları yürüten dairenin başı
  • ba'de'l-infisâl: görevden ayrıldıktan sonra
  • sahî: cömert
  • sâhib-i haysiyyet: itibar sahibi, saygın
  • hânedân: soylu aile

Nüfus Görevlileri ve Taşra Yazı İşleri

Metnin sıraladığı üç görev, Tanzimat'tan sonra taşrada kurulan yeni kadroların tipik örnekleridir. Osmanlı'da modern anlamda nüfus kaydı 1831 sayımıyla başladı. Sayım sonuçlarını değerlendirmek ve nüfus işlerini yürütmek için Ceride-i Nüfus Nezareti ile taşrada ona bağlı defter nazırlıkları kuruldu. Kaza bu düzenin temel kayıt birimiydi. Kazalardaki nüfus memurlarının doğum, ölüm ve göçleri kaydedip yılda birkaç kez İstanbul'a bildirmesi isteniyordu. İlk sayımda yalnız erkekler yazılmış, amaç asker ve vergi toplamak olduğu için kişiler arasında akrabalık bağı kurulmamıştı. Hüsameddin'in "nüfus nâzırı" dediği görev bu yapının Amasya'daki karşılığı olmalıdır; ancak metin görevin tam adını ve kapsamını vermez.

Tahrirat müdürlüğü ise yazışma dairesinin başkanlığıdır. Kaza düzeyinde kaymakamın yanında kaza idare meclisi, naib, mal müdürü, tahrirat kâtibi, nüfus memuru, sandık emini ve telgraf memuru gibi görevliler bulunurdu. Amasya sancak merkezi olduğu için burada aynı kadrolar daha geniş bir ölçekte çalışıyordu. İbrahim Asım Bey'in 1281'de [1864-65] tahrirat müdürü olması, Ziya Paşa'nın Amasya mutasarrıflığı yaptığı 1863-65 yıllarına denk düşer; ikisi arasında bir çalışma ilişkisi bulunup bulunmadığı kaynaklardan anlaşılamadı. Taşra yönetiminin Tanzimat'tan sonra adım adım yeniden düzenlendiği, 1864 vilayet nizamnamesinin bu sürecin önemli basamaklarından biri olduğu bilinir.

Kaza Kadrolarında Görev Değişimi

Taşra idarecilerini inceleyen bir çalışma, 1870-1920 arasında Malatya sancağına bağlı Akçadağ kazasında elli yıl içinde merkezden atanan otuz beş kaymakamın görev yaptığını, görevden ayrılma ve göreve başlamaların sıklığının idari istikrarsızlığa yol açtığını bildirir. Çalışmada kaymakamların yetişme tarzı, önceki görevleri, atama ve yer değiştirme usulleri, maaşları ve haklarında açılan soruşturmalar ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Sık değişen üst yöneticiler karşısında İbrahim Asım Bey gibi yerel kökenli kâtip ve görevlilerin kayıt ve yazışma bilgisini sürdüren kişiler olarak önem taşımış olabileceği düşünülebilir; bu bir çıkarımdır, metin böyle bir şey söylemez.

Seyyid Ailelerin Kaydı

Maddedeki baş sıfat "es-Seyyid"dir ve Hz. Peygamber soyundan gelen aileleri belirtir. Bu ailelerin soyu, klasik dönemde nakîbüleşraf kaymakamları tarafından ayrı defterlere yazılır, kadınlar dâhil bütün aile fertleri soy bağına göre kaydedilirdi. Hüsameddin'in kitabında "seyyid" unvanının sıkça ve bazen soy zincirinin uzunca sayılarak verilmesi, bu kayıt geleneğiyle ilişkili olabilir; bu bir çıkarımdır. Bu maddede soy zinciri beş kuşakla verilir ve son kuşak İnegöl Orman Müdürü olarak devlet hizmetinde görünür; yani aile sonraki dönemde de resmî görevlerde kalmıştır.

Başka Kaynaklarda Aile

Yeğenzâde ailesine ya da şair olarak anılan İbrahim Asım Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Nüfus idaresi, taşra kadroları ve Amasya'nın 19. yüzyıldaki idari durumuna ilişkin çalışmalarda da bu isimler geçmemektedir. Bu nedenle ailenin kökeni, "Yeğenzâde" lakabının nereden geldiği ve şiirlerinin bulunup bulunmadığı doğrulanamamıştır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 234–234. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Kitaplar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.