Amasya kadısı Muslihîzâde Abdurrahman Efendi’nin evlâdından ve a’yân-ı sâlifeden Kadızâde Muslî Ağa bin İbrâhim Çelebi ahfadından ve Şehreküsdü Mahallesi eşrâfından Hacı Mehmed Efendi’nin mahdûmudur.
Hutût-ı mütenevvi’ayı hattât-ı meşhûr Ebuloğlu Hâfız Mustafa ve hattât-ı meşhûr Ma’denüzcüzâde el-Hâc Halîl Zühtü Efendi’nin Çırağı Zileli Ahmed Kâmil Efendilerden ahz u temeşşuk edib üstâdına nispetle “Kâmilî” mahlasını aldı. Ulûmu da Kavaklı el-Hâc Ömer Kuzu Efendi’den ahzedib her iki taraftan mücâz ve Hacı Ömer Efendi’ye dâmâd [759] oldu.
Şehreküsdü Mahallesi’ndeki hânesinde talebelere yazı öğretdi. Sonra mahkemeye girip ketebeden oldu. Kayın pederinin vefâtında mahlûlünden Sarâc-hâne Câmii Hatîbi ve 1282’de açılan Rüşdiyye mektebi hat mu’allimi ve 1296’da mahkeme baş-kâtibi, Hâfız Zekeriya Efendi’nin maktûlen vefâtı üzerine mahkeme-i şer’iyye baş-kâtibi oldu.
Üç yıl kadar hizmet-i şer’iyyede bulunup 1299 senesi saferinin evâ’ilinde bilâ-veled irtihâl etdi. Âlim, fakîh, kâtib, tab’an nâzik, çelebi-meşreb, hilkaten asîl bir hattât-ı meşhûr idi. Hattâtlığı şöhret-i ilmiyyesine gâlib, hatt-ı talîk ve sülüsde mâhir idi. Çırağı olan hattât-ı meşhûr Köse Mustafa Sabri Efendi ber-hayatdır. -Ammarahullah-
Günümüz Türkçesiyle
Amasya kadısı Muslihîzâde Abdurrahman Efendi'nin soyundan, eski ileri gelenlerden Kadızâde Muslî Ağa'nın (İbrahim Çelebi oğlunun) torunlarından ve Şehreküstü Mahallesi eşrafından Hacı Mehmed Efendi'nin oğludur.
Çeşitli yazı türlerini ünlü hattat Ebuloğlu Hâfız Mustafa'dan ve ünlü hattat Ma'denüzcüzâde Hacı Halîl Zühtü Efendi'nin çırağı Zileli Ahmed Kâmil Efendi'den alıp meşk etti; hocasına nisbetle "Kâmilî" mahlasını aldı. İlimleri de Kavaklı Hacı Ömer Kuzu Efendi'den öğrendi. Her iki taraftan icazet aldı ve Hacı Ömer Efendi'ye damat oldu.
Şehreküstü Mahallesi'ndeki evinde öğrencilere yazı öğretti. Sonra mahkemeye girip kâtiplerden oldu. Kayınpederinin ölümüyle boşalan görev üzerine Saraçhane Camii hatibi oldu; 1282'de [1865-66] açılan Rüşdiye Mektebi'nin yazı öğretmenliğini yaptı; 1296'da [1878-79] mahkeme başkâtibi, Hâfız Zekeriya Efendi'nin öldürülerek ölmesi üzerine de şer'iye mahkemesi başkâtibi oldu.
Üç yıl kadar şer'î hizmette bulunup 1299 senesi Safer ayının başlarında [1881-82] çocuksuz olarak vefat etti. Âlim, fakih ve kâtipti; yaradılıştan nazik, çelebi tabiatlı, soylu ve ünlü bir hattattı. Hattatlığı ilim şöhretine üstündü; talik ve sülüs yazılarında usta idi. Çırağı olan ünlü hattat Köse Mustafa Sabri Efendi hayattadır. Allah onu mamur eylesin.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hutût-ı mütenevvi'a: çeşitli yazı türleri
- ahz u temeşşuk: öğrenme ve meşk etme; hattatlıkta hocanın yazdığı örneği taklit ederek öğrenme
- mahlas: sanatçının eserlerinde kullandığı takma ad
- çırak: hattatlıkta usta ile yetişen öğrenci
- mücâz: icazet almış
- hat mu'allimi: yazı öğretmeni
- ketebe: kâtipler
- baş-kâtib: mahkeme yazı işlerinin başı
- hatt-ı talîk, sülüs: İslam yazısının iki türü
- bilâ-veled: çocuksuz
- çelebi-meşreb: zarif, kibar tabiatlı
- hilkaten: yaratılıştan
- ber-hayat: hayatta
- Ammarahullah: Allah onu mamur eylesin (dua ifadesi)
Amasya ve Hat Sanatı
Amasya, hat sanatının beşiği sayılır. Şeyh Hamdullah, burada Hayreddin Mar'aşî'den altı yazı türünü (aklâm-ı sitte) öğrenip icazet almış, başlangıç dönemi yazılarını Amasya'da vermiş, kendi üslubunu ise İstanbul'da ortaya koymuştur. Şeyh Hamdullah maddesinin kaynakçasında Hüsameddin'in Amasya Târihi de yer alır. Bu madde, 19. yüzyılın ikinci yarısında bu geleneğin Amasya'da yaşadığını, yazı öğretiminin hem özel evlerde hem de okullarda sürdüğünü gösteren örneklerden biridir. Hattatlık eğitimi usta ile çırak arasındaki meşk ilişkisine dayanır; Ahmed Kâmilî'nin mahlasını hocasının adından alması, bu bağın ne kadar güçlü olduğunu belirtir.
Metindeki yazı öğretmenliği, kâtiplik ve başkâtiplik bir arada düşünüldüğünde, güzel yazının o dönemde mesleki bir araç olduğu görülür. Mahkeme kâtibi şer'î belgeleri, hüküm ve kayıtları kaleme alırdı; hat bilgisi bu işte doğrudan işe yarardı. Aynı kişinin cami hatibi olması ve fıkıh bilmesi, ilmiye ile yazı işlerinin Amasya'da iç içe olduğunu gösterir.
Hamdullah Ekolü ve İcazet
Şeyh Hamdullah, Amasya'da hat öğrenmiş, II. Bayezid'in hat hocası olmuş ve saraya çağrılınca İstanbul'a gitmiştir. Onun ekolü en uzun yaşayan hat okuludur; sonraki hattatlar onun biçimlerini taklit etmiş, başarılı olanlar için "Şeyh gibi yazdı" denmiştir. Bu ekolde sülüs ve nesih öne çıkmış, rikâ yazısı ise hattat ketebelerinde, ilmiye icazetnamelerinde ve kitapların ferağ kayıtlarında "hatt-ı icâze" adıyla kullanılmıştır. Ahmed Kâmilî'nin "her iki taraftan" icazet alması, yani hem yazıda hem ilimde, bu iki dünyanın aynı kişide birleştiği örneklerden biridir. Hamdullah'ın dayısı ve kayınpederi de hattattı; sanatın aile içinde ustadan çırağa geçtiği görülür.
Rüşdiye Mektebi
Hüsameddin, Rüşdiye Mektebi'nin 1282'de [1865-66] açıldığını yazar. Ziya Paşa'nın Amasya mutasarrıflığı sırasında (1863-65) bir idadi okulu ve altı ilkokulun yaptırıldığı bildirilir; bu kayıtlarla Rüşdiye'nin açılışı arasında bir bağ bulunup bulunmadığı anlaşılamadı. Aynı Rüşdiye'ye sonradan devam eden öğrenciler arasında Amasya müftüsü Abdurrahman Kâmil Efendi de vardır. Bu, okulun 19. yüzyıl sonunda Amasya'nın bilgi yetiştiren kurumlarından biri olduğunu gösterir.
Başka Kaynaklarda Kişi
Muslîzâde Hacı Ahmed Kâmilî Efendi, hocaları Ebuloğlu Hâfız Mustafa ve Ma'denüzcüzâde Halîl Zühtü Efendi, çırağı Köse Mustafa Sabri Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hamdullah ve Amasyalı eski hattatlar için çalışmalar vardır; 19. yüzyılın bu hattatlarına dair ayrı bir kaynak bulunamadı. Saraçhane Camii'nin bugünkü durumu da doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 235–235. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Hamdullah Efendi, Şeyh", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hamdullah-efendi-seyh
- Halil İnalcık, "Akyüz, Kenan: Ziya Paşa'nın Amasya Mutasarrıflığı Sırasındaki Olaylar, Belgeler I" (kitap tanıtımı), Belleten, 30/117 (1966). https://belleten.gov.tr/tam-metin/3252/tur
- Kamil Şahin, "Yetkin, Abdurrahman Kâmil", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/yetkin-abdurrahman-kamil