Amasya’nın Eski Kethüdâ Mahallesi eşrâfından ve ulemâdan el-Hâc Abdullah Efendi bin el-Hâc Mehmed Ağa bin Kapancı el-Hâc Ahmed Ağa’nın mahdûmu ve hâcegân-ı divân-ı hümâyûndan el-Hâc Hüseyin Zeki Efendi’nin birâderidir.
Mahdûmu Kâmil Efendi’nin nakli üzere 1188’de tevellüd etdi. Pederinin vefâtında Yörgüç Paşa Câmii erbâb-ı vezâ’ifinden olup⁸⁸ 1241’de ta’ayyün ederek meclis a’zâsı, 1248’de ihtisâb ağası ve ba’dehû [751] birâderi Hüseyin Zeki Efendi’nin yaptırdığı medresesi vakfında mütevellî oldu.
1261’de Doktor vak’asında zî-medhâl görülüp Sivas’a gönderildi. Altı ay sonra avdet edib 1264’de sânîyen ihtisâb ağası, 1268’de meclis a’zâsı oldu. 1278’de gûşe-gîr-i inzivâ olup 1284 senesi gurre-i ramazânında 96 yaşında vefât etdi.
M’aârifden behredâr, âkil, medh ü zemme kâdir, gâyet nekre-gû, letâ’if-i hiyelde yektâ, mizâç-gir, sahî, küşâde-meşreb idi. Hoca Nasreddîn etvârını ihyâda bî-misl, nevâdir ve hikâyât ve letâ’ifi bî-bedel idi.
Zaman-ı lütafâsından Yeniçeri oğlu Ali, Berber Mehmed Ağalar gibi ölüleri bile güldürecek derecede turfe-gûyân ve mukallidân ile letâ’ifi dillerde dâstândır.
Oğulları Mehmed Kâmil, Abdullah Şevki Efendilerdir. Medrese vakfına mütevellî olan Kâmil Efendi kendisine biraz benzerdi. Bunun mahdûmları ulemâdan Hâfız Mehmed Şerîf [752] Efendi ile Ahmed İhsan Bey’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın Eski Kethüda Mahallesi'nin ileri gelenlerinden ve âlimlerinden Hacı Abdullah Efendi'nin oğludur; Abdullah Efendi, Hacı Mehmed Ağa'nın, o da Kapancı Hacı Ahmed Ağa'nın oğludur. Divân-ı hümâyûn hâcegânından Hacı Hüseyin Zeki Efendi'nin kardeşidir.
Oğlu Kâmil Efendi'nin aktardığına göre 1188 [1774-75]'de doğdu. Babasının ölümünde Yörgüç Paşa Camii görevlilerinden olup 1241 [1825-26]'de atanarak meclis üyesi, 1248 [1832-33]'te ihtisab ağası ve sonra kardeşi Hüseyin Zeki Efendi'nin yaptırdığı medresenin vakfında mütevelli oldu.
1261 [1845-46]'da Doktor olayında karışmış görülüp Sivas'a gönderildi. Altı ay sonra dönüp 1264 [1847-48]'te ikinci kez ihtisab ağası, 1268 [1851-52]'de meclis üyesi oldu. 1278 [1861-62]'de inzivaya çekilip 1284 [1867-68] senesi ramazanın ilk gününde 96 yaşında öldü.
Bilgiden payı olan, akıllı, övmeye de yermeye de gücü yeten, son derece iğneleyici sözler söyleyen, hile ve oyun nüktelerinde tek, karşısındakinin mizacını kavrayan, eli açık, yüzü güler bir kimseydi. Hoca Nasreddin'in tavırlarını canlandırmada benzeri yoktu; fıkraları, hikâyeleri ve nükteleri benzersizdi.
Çağdaşı nükteciler arasında Yeniçeri oğlu Ali ve Berber Mehmed Ağa gibi ölüleri bile güldürecek kadar tuhaf sözlü ve taklitçi kişilerle birlikte onun nükteleri de dillerde dolaşır.
Oğulları Mehmed Kâmil ve Abdullah Şevki Efendilerdir. Medrese vakfına mütevelli olan Kâmil Efendi kendisine biraz benzerdi. Bunun oğulları âlimlerden Hâfız Mehmed Şerif Efendi ile Ahmed İhsan Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: bir mahallenin saygın, itibarlı kişileri
- hâcegân-ı divân-ı hümâyûn: divan kâtiplerinden oluşan sınıf
- tevellüd: doğum
- erbâb-ı vezâ'if: bir caminin ya da vakfın görevlileri
- ta'ayyün: atanma, belirlenme
- ihtisâb ağası: çarşı ve pazarın denetiminden (ihtisap) sorumlu yönetici
- mütevellî: vakfı yöneten kişi
- zî-medhâl: işe karışmış, olayda payı olan
- gûşe-gîr-i inzivâ: inzivaya çekilen
- gurre-i ramazân: ramazanın ilk günü
- nekre-gû: sert, iğneleyici ya da ters sözler söyleyen; anlam bağlamdan çıkarılmıştır
- letâ'if-i hiyel: hile ve oyunlara dayanan nükteler
- mizâç-gir: karşısındakinin huyunu ve mizacını kavrayan; anlam bağlamdan çıkarılmıştır
- küşâde-meşreb: açık huylu, rahat tabiatlı
- turfe-gûyân: tuhaf, şaşırtıcı sözler söyleyenler
- mukallidân: taklit yapanlar
- dâstân: dillerde dolaşan hikâye
Yörgüç Paşa Camii
Ahmed Efendi'nin görev yaptığı cami, Atabeg Yörgüç Paşa tarafından kitabesine göre 834'te (1430) yaptırılmıştır. Yapı, tabhâneli ya da zâviyeli camiler grubuna girer; son cemaat yeri yoktur ve günümüze ulaşmayan bir medresenin ders salonu olabileceği düşünülen bir bölümü bulunur. Dipnotta Hüsameddin, adı geçen kişinin (bağlamdan Ahmed Efendi'nin babası anlaşılıyor) cami imamı Kapancızâde Hacı Ömer Efendi'nin damadı olduğunu, onun 1239 [1823-24] cemaziyelevvelinde Ömer Efendi'nin ölümüyle Yörgüç Paşa imamı olduğunu kayıtlardan anladığını yazar. Bu bilgi, ailenin cami görevleriyle bağını gösterir ve "Kapancızâde" adının bu aileye ait olduğunu pekiştirir.
Hüseyin Zeki Efendi ve Medresesi
Metinde Ahmed Efendi'nin kardeşi Hüseyin Zeki Efendi'nin bir medrese yaptırdığı ve Ahmed Efendi'nin bu medresenin vakfına mütevelli olduğu belirtilir. Amasya'da II. Bayezid Külliyesi'nin avlusundaki muvakkithâne, kitabesine göre 1256'da (1840) bir Hacı Hüseyin Zeki Efendi tarafından yaptırılmıştır. Bu kişinin Ahmed Efendi'nin kardeşi olup olmadığı okunan kaynaklarda doğrulanamadı; isim ve dönem uyumu böyle bir ihtimali düşündürür. Medresenin adı ve bugünkü durumu da belirlenemedi.
1261 Olayı ve Sivas'a Gönderilmesi
Hüsameddin'e göre Ahmed Efendi 1261'deki "Doktor vak'ası"nda olaya karışmış görülmüş ve altı ay Sivas'ta tutulmuştur. Bu olayın ne olduğu yapılan aramalarda belirlenemedi; aynı yıl komutan olarak anılan Kesdikzâde Ahmed Bey maddesinde de yalnızca "1261 vak'ası" geçer. Sivas'a gönderilmesi, olayın Amasya yönetimini aşan bir nitelik taşıdığını düşündürür; ancak bu çıkarım kaynakla doğrulanmamıştır.
Hoca Nasreddin Geleneği
Hüsameddin, Ahmed Efendi'yi Hoca Nasreddin'in tavırlarını canlandırmada benzeri olmayan biri olarak tanıtır; yanında Yeniçeri oğlu Ali ve Berber Mehmed Ağa gibi nükte ustalarının da adını verir. Bu kişilere ve Ahmed Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça