Gümüşlüzâde Mahallesi ahâlîsinden Ali Kaya oğlu el-Hâc İsmâil bin Mustafa bin İbrâhim bin Mustafa bin el-Hâc Ahmed Ağa bin Ali Kaya Ağa’nın mahdûmudur. A’yân-ı ulemâdan Karagözzâde Fındık Mustafa Efendi’den ahz-ı ulûm edib ders-i âm ve üstâdına dâmâd oldu.
Üstâd-ı müşârün-ileyhin vefâtında mahlûlünden Çöplüce Medresesi [756] müderrisi 1273’de meclis-i de’âvâ a’zâsı, 1274 senesi rebîülevvelinde Caniklizâde Hâfız Mehmed Hilmi Efendi’nin yerine Amasya Müftüsü oldu.
1275 senesi zilka’desinde Şirvânî Hacı İsa Efendi’nin teşebbüsâtı ile ma’zûl olduysa da 1276 senesi rebiülevvelinde Amasya a’yânının teşebbüsâtı ile Hacı İsa Efendi azledilip yerine sânîyen Amasya müftüsü oldu. On beş yılı mütecâviz iftâdan sonra 1291 senesi şa’bânında vefât etdi.
Gâyet fakîh, müdebbir, cerbeze-i lisânîyesi mükemmel, edîb, vakûr, zarîf, Arabîyede bidâa’sı kalîl olmakla beraber ulûm-ı şer’iyye ve akliyyeye vâkıf idi. Mekâdîr-i nâsa mürâ’î, teveccüh-i âmmeye nâ’il, latîf, küşâde-meşreb, muhâzarâta âşinâ idi. Amasya mutasarrıfı Ziya Paşa’yı kendisine teshîr ederek ona fıkıh okutdu. Mehmed Paşa türbesi civârında medfûndur.
Birinci mahdûmu Mustafa Efendi Torumtay müderrisi iken 1290’da vefât etdi. Bunun oğulları Mehmed Saîd, Ahmed Kemalî, Hüseyin Niyazi Efendilerdir. İkinci Mahdûmu [757] Ahmed Efendi 1310 sâlinden sonra vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Gümüşlüzâde Mahallesi halkından, Ali Kayaoğlu Hacı İsmail'in oğludur. İsmail, Mustafa'nın oğludur; Mustafa İbrahim'in, İbrahim Mustafa'nın, Mustafa Hacı Ahmed Ağa'nın, o da Ali Kaya Ağa'nın oğludur. Âlimlerin ileri gelenlerinden Karagözzâde Fındık Mustafa Efendi'den ilim öğrenip genel ders verme izni aldı ve hocasına damat oldu.
Hocasının ölümüyle boşalan görev üzerine Çöplüce Medresesi müderrisi oldu; 1273'te [1856-57] dava meclisi üyeliğine getirildi, 1274 senesi Rebiülevvel ayında [1857-58] Caniklizâde Hâfız Mehmed Hilmi Efendi'nin yerine Amasya müftüsü oldu.
1275 senesi Zilkade ayında [1858-59] Şirvânî Hacı İsa Efendi'nin girişimiyle görevden alındıysa da 1276 senesi Rebiülevvel ayında [1859] Amasya ileri gelenlerinin girişimiyle Hacı İsa Efendi azledilip yerine ikinci kez Amasya müftüsü oldu. On beş yıldan fazla fetva verdikten sonra 1291 senesi Şaban ayında [1874] vefat etti.
Fıkıhta çok derin, tedbirli, sözü etkili, edip, ağırbaşlı ve zarifti. Arapça sermayesi az olmakla birlikte şer'î ve akli ilimleri bilirdi. İnsanların derecelerini gözetir, genel sevgi kazanmıştı; nazik, açık huylu ve sohbet etmeyi bilen biriydi. Amasya mutasarrıfı Ziya Paşa'yı kendisine bağlayarak ona fıkıh okuttu. Mehmed Paşa Türbesi'nin yakınında yatmaktadır.
Birinci oğlu Mustafa Efendi, Torumtay müderrisi iken 1290'da [1873-74] vefat etti. Bunun oğulları Mehmed Saîd, Ahmed Kemalî ve Hüseyin Niyazi Efendilerdir. İkinci oğlu Ahmed Efendi 1310 yılından [1892-93] sonra vefat etti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: herkese açık ders verme yetkisi olan öğretmen
- ahz-ı ulûm: ilim öğrenme
- mahlûl: boşalmış görev
- meclis-i de'âvâ: davaların görüldüğü kurul
- ma'zûl: görevden alınmış
- sânîyen: ikinci kez
- iftâ: fetva verme, müftülük
- fakîh: fıkıh bilgini
- müdebbir: tedbirli, işini bilen
- cerbeze-i lisânîye: söz söyleme gücü, hitabet yeteneği
- bidâa'sı kalîl: sermayesi az
- ulûm-ı şer'iyye ve akliyye: dinî ilimler ile akla dayanan ilimler
- mürâ'î: gözeten, riayet eden
- küşâde-meşreb: açık huylu
- muhâzarât: sohbet, hoş konuşma
- teshîr etmek: kendine bağlamak, etkisi altına almak
Amasya Müftüleri ve Yerel Güç Dengesi
Metin, Ahmed Sıtkı Efendi'nin müftülük makamına iki kez geldiğini anlatır. İlkinde 1274'te göreve başlamış, yaklaşık bir buçuk yıl sonra Şirvânî Hacı İsa Efendi'nin girişimiyle uzaklaştırılmıştır. 1276'da ise bu kez Amasya ileri gelenlerinin girişimiyle geri dönmüş ve ölümüne kadar on beş yıldan fazla bu makamda kalmıştır. Hüsameddin bu iki görev değişikliğinin arkasında kimlerin bulunduğunu açıkça yazar; müftülüğün bilginin yanı sıra şehirdeki aileler arasındaki dengeyle de belirlendiği böylece görülür. Şirvânî ailesi Amasya'da tanınan bir ailedir. Nakşibendî şeyhi İsmail Sirâceddin Şirvânî Amasya'da yerleşmiş, oğlu Mehmed Rüşdü sonradan sadrazam olmuştur. Metindeki Şirvânî Hacı İsa Efendi'nin bu aileyle ilişkisi olabilir; 788. maddede Ahmed Hulûsî Efendi'nin eniştesi olarak bir Hacı İsa Efendi'den söz edilir, ancak aynı kişi oldukları metinlerden kesin anlaşılmaz.
Ziya Paşa ve Amasya Âlimleri
Metindeki Ziya Paşa, Yeni Osmanlıların ünlü şairi ve yazarı Ziya Paşa'dır; 1863-65 arasında Amasya mutasarrıflığı yapmıştır. Bu dönemi inceleyen Kenan Akyüz'ün belge yayını, Halil İnalcık'ın tanıtımına göre Ziya Paşa'nın köprü, çarşı, bedesten, hükümet konağı, altı ilkokul, bir idadi okulu ve bir hapishane yaptırdığını gösterir. Aynı belgeler, valinin asıl mücadelesinin yerel hanedanlar, ileri gelenler ve ulemayla olduğunu ortaya koyar. Bayındırlık işlerini yerel salmalarla karşılamak isteyen Ziya Paşa bu kesimlere mali yükler yüklemiş, onlar da vali aleyhine Bâbıâli'ye şikâyette bulunmuş, sonunda vali Canik mutasarrıflığına nakledilmiştir. İnalcık, buradaki "hanedân" ve "vücûh"un mahallî ayanın ta kendisi olduğunu vurgular.
Bu tabloya göre Hüsameddin'in "Ziya Paşa'yı kendisine teshir ederek ona fıkıh okuttu" cümlesi, bir müftünün ilminin yanı sıra valiyle kurduğu ilişkiyle de yerel güç dengesinde yer aldığını gösterir. Ahmed Sıtkı Efendi'nin kabri, büyük olasılıkla Hızırpaşazâde Mehmed Paşa'nın 1486'da tamamlanan külliyesindeki türbenin yakınındadır; külliyeden bugüne cami ve türbe ulaşmıştır.
Bilgi Bulunamayan Noktalar
Çöplüce Medresesi, Torumtay Medresesi ve Fındık Mustafa Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Amasya medreselerinin kırktan fazla olduğu, 19. yüzyıl müderrislerinin ise Meşîhat Arşivi'ndeki kayıtlardan incelendiği bilinir; ancak bu çalışmalarda adı geçen medreseye dair bir ayrıntıya ulaşılamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar