Amasyalıdır. Derviş es-Seyyid Mehmed mahdûmudur. Amasya mevlevîhânesi şeyhi Sâlih Ulvî Dede Efendi hizmetinde tahsîl-i irfân ve ahz-ı adâb-ı mevlevîyân ederek tefeyyüz edib 1158’de mevlevîhâne şeyhi oldu.
1161’de maa ta’âmiye yevmi otuz akçe du’â-gûluk vazifesi verildiği defter-i du’â-gûyânda görüldü. Ba’dehû ta’ayyün edib meclis-i a’yâna azâ ve 1172’de baş-a’yân oldu. İki yıl kadar baş-a’yânlıkta kalıp 1174 senesi evâ’ilinde [653] dar-ı bekâya rihlet etdi. Mevlevîhâne derûnunda şeyhi yanında defnedildi.
Âlim, edîb, vecîh, natûk, vakûr, edebiyât ve Farisîyyeye âşinâ, kerîmü’t-tab’, sofra-ı in’âm-ı herkese küşâde olup beşûş idi. Mahdûmları es-Seyyid Mehmed, Mustafa Efendilere ve ahfâdına “Şeyh Ahmedzâdeler” dendi. Bunlardan bakkal el-Hâc Ahmed Efendi bin Abdullah Efendi bin es-Seyyid Mustafa Efendi 1268’de vefât etdi. Oğulları; el-Hâc Ahmed, Mustafa, İbrâhim Efendilerdir. Hâfız İbrâhim Efendi, “Şeyh Ağa” demekle ma’rûf olup 1316’da vefât etdi. Mahdûmları; Ahmed, Mustafa Efendilerdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Derviş Seyyid Mehmed'in oğludur. Amasya Mevlevîhânesi şeyhi Sâlih Ulvî Dede Efendi'nin hizmetinde ilim öğrenip Mevlevî adabını alarak feyiz gördü ve 1158'de [1745-46] mevlevîhâne şeyhi oldu.
1161'de [1748] yemek bedeliyle birlikte günlük otuz akçe dua-gûluk görevi verildiği, dua edenler defterinde görüldü. Sonra ileri gelenler arasına girip ayan meclisine üye oldu ve 1172'de [1758-59] baş ayan oldu. İki yıl kadar baş ayanlıkta kalıp 1174 [1760-61] yılının başlarında öte dünyaya göçtü. Mevlevîhâne içinde, şeyhinin yanına defnedildi.
Âlim, edip, itibarlı, iyi konuşan, ağırbaşlı, edebiyata ve Farsçaya aşina, cömert huylu, nimet sofrası herkese açık ve güler yüzlü bir kimseydi. Oğulları Seyyid Mehmed ve Mustafa Efendilere ve torunlarına "Şeyh Ahmedzâdeler" denildi. Bunlardan bakkal Hacı Ahmed Efendi bin Abdullah Efendi bin Seyyid Mustafa Efendi 1268'de [1851-52] vefat etti. Oğulları Hacı Ahmed, Mustafa ve İbrahim Efendilerdir. Hâfız İbrahim Efendi "Şeyh Ağa" diye tanınıp 1316'da [1898-99] vefat etti. Oğulları Ahmed ve Mustafa Efendilerdir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mevlevîhâne: Mevlevî dervişlerinin toplandığı, sema yaptığı tekke
- Dede: Mevlevî büyüklerine verilen saygı unvanı
- tahsîl-i irfân, ahz-ı adâb: bilgi edinmek, edep ve terbiyeyi öğrenmek
- tefeyyüz: feyiz almak, manevi olgunluk kazanmak
- du'â-gûluk: dua etme görevi karşılığı verilen maaş
- ta'ayyün: belirginleşme, ileri gelenler arasına girme
- vecîh: itibarlı, saygın
- vakûr: ağırbaşlı
- kerîmü't-tab': cömert huylu
- beşûş: güler yüzlü
- ahfâd: torunlar, sonraki nesiller
- dâr-ı bekâya rihlet: ölmek
Mevlevîlik ve Amasya
Mevlevîliğin Anadolu'da yayılışını anlatan ansiklopedi maddesine göre Mevlevî halifeleri Amasya, Kırşehir ve Erzincan'a gönderilmiş ve buralarda mevlevîhâneler kurulmuştur. Bu yerlerde mevlevîhâneler, o dönemin yönetimlerinin hoşgörüsüyle, hatta yardımıyla vakıflar da oluşturmuştur. Amasya'nın musiki geleneği üzerine yazılan bir çalışmada da İlhanlılardan kalan Darüşşifa ile Mevlevîhâne'nin giderek artan etkisinden söz edilir. Hüsameddin'in anlattığı Ahmed Efendi'nin şeyhlik görevi, yani 1158'de mevlevîhâne şeyhi olması, bu uzun geleneğin on sekizinci yüzyıl ortasındaki bir halkasıdır.
Şeyhlikten Baş Ayanlığa
Maddenin dikkat çekici yanı, bir tarikat şeyhinin Amasya'nın yerel yönetiminde en üst makama, baş ayanlığa kadar yükselmesidir. Hüsameddin bu yükselişi beş basamakla anlatır: mevlevîhâne şeyhliği, dua-gûluk görevi, meclis üyeliği, baş ayanlık ve iki yıl sonra vefat. Kişinin edebiyat ve Farsça bilmesi, cömertliği ve güler yüzlülüğü, Hüsameddin'in verdiği bilgiye göre bu itibarın dayanakları olmuştur.
Aile ilerleyen kuşaklarda "Şeyh Ahmedzâdeler" adıyla anılmış, soy 1316 yılına, yani on dokuzuncu yüzyılın sonuna kadar izlenmiştir. Sâlih Ulvî Dede Efendi ve Amasya Mevlevîhânesi'nin on sekizinci yüzyıldaki işleyişi hakkında ulaşılan kaynaklarda ayrıca bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 203. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar