Kocacık Mahallesi eşrâfından Fazlızâde el-Hâc es-Seyyid Mehmed Sa’id Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Abdulkadir Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Mustafa Efendi bin el-Hâc Ahmed Efendi bin Mustafa Efendi bin el-Hâc Ahmed Efendi bin Fazlullah Efendi’nin mahdûmudur. [749]
Pederinin İstanbul’da Anadolu Kavağında 1233 zilka’desinde vefâtından sonra ilm-i kitâbet tahsîl ederek ihtisâb kâtibi, sandık emini, 1249’da meclis a’zâsı, 1251’de nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı, 1253’de hâcıbaşı oldu. Yıllarca hâcıbaşı olarak bu unvân ile iştihâr etdi.
1263’de Amasya mutasarrıfı es-Seyyid Sa’id İbrâhim Paşa’nın kapı kethüdâsı, müdebbir-i umûru olduğu gibi bundan sonra gelen mutasarrıfların da kapı kethüdâsı ve müdebbir-i umûru olarak Amasya sancağını on yedi yıl kadar hüsn-i idâre ve divân-ı hümâyûn-ı hâcegânı zümresine iltihâk etdi. 1279’da mukbilen vefât etdi.
Ma’arifden haberdâr, idâre işlerine vâkıf, zî-nüfûz, halûk, âkil, müdebbir, müsteşâr-ı mû’temen, merci-i kül bir hânedân idi. Oğulları es-Seyyid Mehmed Sa’id, Ali Efendiler kendine çekmedi. Servetini heder etdi. Sa’id Ağa, zabıta çavuşluğundan mütekâ’iden 1315’de vefât etdi. Oğulları Mustafa Abdullah Efendiler [750] yaşamadı. Nâhiye müdürü olan es-Seyyid Ali Efendi de 1318 hudûdunda vefât etdi. Bunun mahdûmu İstanbul Gümrük Müdürlerinden es-Seyyid Ahmed Nehrî Bey ber-hayatdır.
Günümüz Türkçesiyle
Kocacık Mahallesi'nin ileri gelenlerinden Fazlızâde Hacı Seyyid Mehmed Sa'id Efendi'nin oğludur; Mehmed Sa'id Efendi, Seyyid Hacı Abdülkadir Efendi'nin, o Seyyid Hacı Mustafa Efendi'nin, o Hacı Ahmed Efendi'nin, o Mustafa Efendi'nin, o Hacı Ahmed Efendi'nin, o da Fazlullah Efendi'nin oğludur.
Babasının İstanbul'da Anadolu Kavağı'nda 1233 [1817-18] zilkadesinde ölümünden sonra yazıcılık ilmini öğrenerek ihtisab kâtibi, sandık emini, 1249 [1833-34]'te meclis üyesi, 1251 [1835-36]'de nakîbüleşraf kaymakamı, 1253 [1837-38]'te hâcıbaşı oldu. Yıllarca hâcıbaşı olarak bu unvanla tanındı.
1263 [1846-47]'te Amasya mutasarrıfı Seyyid Sa'id İbrahim Paşa'nın kapı kethüdası ve işlerin yürütücüsü olduğu gibi, bundan sonra gelen mutasarrıfların da kapı kethüdası ve işlerin yürütücüsü olarak on yedi yıl kadar Amasya sancağını iyi yönetti ve divân-ı hümâyûnun hâcegân zümresine katıldı. 1279 [1862-63]'da talihli bir durumda öldü.
Bilgiden haberdar, yönetim işlerini bilen, sözü geçen, yumuşak huylu, akıllı, tedbirli, güvenilir danışman, herkesin başvurduğu kapı olan bir hanedandı. Oğulları Seyyid Mehmed Sa'id ve Ali Efendiler ona çekmedi. Servetini boşa harcadı. Sa'id Ağa, zabıta çavuşluğundan emekli olup 1315 [1897-98]'te öldü. Oğulları Mustafa ve Abdullah Efendiler yaşamadı. Nahiye müdürü olan Seyyid Ali Efendi de 1318 [1900-01] dolaylarında öldü. Bunun oğlu, İstanbul gümrük müdürlerinden Seyyid Ahmed Nehrî Bey hayattadır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: bir mahallenin ya da şehrin saygın, itibarlı kişileri
- ilm-i kitâbet: yazıcılık, kâtiplik bilgisi
- ihtisâb kâtibi: çarşı ve pazarın denetimiyle (ihtisap) görevli kurumun yazıcısı
- sandık emini: sandık (kasa) işlerinden sorumlu görevli
- nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı: seyyid ve şeriflerin kayıtlarını tutan makamın vekili (nakîbüleşraf kaymakamı)
- hâcıbaşı: metinde unvan olarak geçiyor; görevin tam niteliği metinden anlaşılmıyor
- kapı kethüdâsı: bir yöneticinin konağındaki işleri yürüten görevli, kâhya
- müdebbir-i umûr: işleri yöneten, tedbir alan kişi
- hâcegân: divan kâtiplerinin oluşturduğu sınıf
- mukbilen: talihli, uğurlu bir durumda
- müsteşâr-ı mû'temen: güvenilir danışman
- merci-i kül: herkesin başvurduğu yer
- mütekâ'it: emekli
Nakîbüleşraf Kaymakamlığı
Nakîbüleşraf, Peygamber soyundan gelen seyyid ve şeriflerin başında bulunan görevliydi. İstanbul'da oturur, diğer şehirlerde ise seyyidler arasından belirli bir süre için seçilen nakîbüleşraf kaymakamları bulunurdu. Bu kaymakamlık önemli bir nüfuz ve gelir kaynağı sayıldığından genellikle nüfuzlu ailelerden seçilirdi. Seyyid ve şeriflerin şecereleri kaydedilir; bu kayıtlar seyyidlik beratının verilmesinde, askerlik ve olağanüstü vergilerden muafiyetin uygulanmasında ve soy davalarında başvurulan kaynaktı. Hüsameddin'in anlattığına göre Ahmed Efendi 1251'de (1835-36) bu görevi vekâleten yürütmüştür. Fazlızâde ailesinin seyyid unvanı taşıması ve bu göreve getirilmesi birbiriyle uyumludur.
Mutasarrıfların Kapı Kethüdâsı
Ahmed Efendi'nin on yedi yıl boyunca birbiri ardınca gelen mutasarrıfların konağında kethüda ve işlerin yürütücüsü olarak kalması, görevdeki yöneticilerin değişmesine karşın yerel bilgiye sahip bir kişinin sürekliliğini gösterir. Metne göre bu iş, Amasya sancağının yönetiminde fiilî bir ağırlık taşımıştır. Mutasarrıf Seyyid Sa'id İbrahim Paşa'ya ve bu görevdeki öteki paşalara ilişkin ayrıntı yapılan aramalarda bulunamadı. Metin, serveti boşa harcayanın kim olduğunu açıkça belirtmez; cümleden hem babanın hem oğulların kastedilmiş olabileceği anlaşılır.
Aile
Başka kaynaklarda Fazlızâde ailesine ya da Kocacık Mahallesi'ndeki bu hanedana dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça