Amasya civârında Erba’a Kazâsı dâhilinde Keydoğan köyünden Hüseyin bin Osmân bin İbrâhim’in mahdûmudur. Amasya’da Canikli el-Hâc Mehmed, Boyâbadî el-Hâc Süleyman, Hacı Ahmedzâde es-Seyyid Mustafa Efendilerden tahsîl-i ulûm ederek mücâz olduktan sonra Kayseriye’ye gidip fâzıl-ı meşhûr Kâsım Efendi’den de ahz-ı ulûm ederek avdetde Hacı Kâsım Efendi’nin tavsiyesiyle Amasya’da Karagözzâde Fındık Mustafa Efendi’den de hâssaten ulûm-ı şer’iyyeyi ahz ü ikmâl etdi. Bunlardan da mücâz oldu.
Amasya’da bir müddet tedrîs-i ulûm etdikten sonra edilen davet üzerine Taşâbad’a gidip orada ders-i âm ve müftî-i benâm oldu. Fakat kazâ a’yânı el-Hâc Ahmed Ağa’nın tahakkümünden bîzâr olarak tedrîs ve iftâyı terk edib tekrar Amasya’ya can atdı. Amasya’da ikinci defa tedrîse başladı. Avdetinden dolayı pek mahnûn oldu. [746]
Çünkü Şeyhzâde Ahmed Rüşdü Efendi’nin can sohbetinden ayrıldığına pek müteessifdi. Bu avdetinde o sohbete kavuştu. 1263’de mahlûl olan Benderli Medresesi müderrisliğine tayin edildi. 1265’de meclis-i de’âvâ a’zası ve birkaç yıl sonra da mahkemede şer’iyyâtî oldu.
1272’de Hicâz’a gidip geldi. 1273 senesi leyle-i berâtında dâr-ı bekâya irtihâl etdi. Meşâhîr-i ulemâdan fâzıl, usûl-i fıkıh ve kelâmda mâhir, hadîs ve tefsîre vâkıf, natûk, gâyet fakîh, vecîh, vakûr, bir zât-ı muhterem idi. Mahdûmları Hâfız Mehmed Efendi 1307’de el-Hâc Mustafa Neş’et Efendi 1319’da ve Benderli müderrisi Mehmed Ârif Efendi de 1327’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya yakınında Erbaa Kazası'na bağlı Keydoğan Köyü'nden Hüseyin'in oğludur; Hüseyin, Osman'ın, o da İbrahim'in oğludur. Amasya'da Canikli Hacı Mehmed, Boyabadî Hacı Süleyman ve Hacı Ahmedzâde Seyyid Mustafa Efendilerden ilim öğrenip icazet aldıktan sonra Kayseri'ye gidip ünlü fazıl Kâsım Efendi'den de ders aldı. Dönüşünde Hacı Kâsım Efendi'nin tavsiyesiyle Amasya'da Karagözzâde Fındık Mustafa Efendi'den de özellikle dinî ilimleri öğrenip tamamladı. Bunlardan da icazet aldı.
Amasya'da bir süre ders verdikten sonra gelen davet üzerine Taşâbâd'a gidip orada halka açık ders veren ve adı duyulmuş bir müftü oldu. Ancak kazanın ileri gelenlerinden Hacı Ahmed Ağa'nın baskısından bıkıp ders vermeyi ve fetva vermeyi bırakarak yeniden Amasya'ya döndü. Amasya'da ikinci kez ders vermeye başladı. Dönüşüne çok sevindi.
Çünkü Şeyhzâde Ahmed Rüşdü Efendi'nin candan sohbetinden ayrıldığına çok üzülüyordu. Bu dönüşünde o sohbete kavuştu. 1263 [1846-47]'te boşalan Benderli Medresesi'nin müderrisliğine atandı. 1265 [1848-49]'te davalar meclisi üyesi, birkaç yıl sonra da mahkemede şer'iyat memuru oldu.
1272 [1855-56]'de Hicaz'a gidip geldi. 1273 [1856-57] senesinin berat gecesinde (şaban ayının on beşinci gecesi) öldü. Ünlü âlimlerden, fazıl, fıkıh usulü ve kelâmda usta, hadis ve tefsir bilen, konuşkan, son derece anlayışlı bir fakih, itibarlı, vakur, saygıdeğer bir kimseydi. Oğullarından Hâfız Mehmed Efendi 1307 [1889-90]'de, Hacı Mustafa Neşet Efendi 1319 [1901-02]'da, Benderli müderrisi Mehmed Ârif Efendi de 1327 [1909-10]'de öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mücâz: icazet almış, öğretme yetkisi verilmiş
- ahz-ı ulûm: ilim alma, ders okuma
- ders-i âm: halka açık ders verme yetkisi olan müderris
- müftî-i benâm: adı duyulmuş, tanınmış müftü
- a'yân: bir yerin ileri gelenleri, nüfuzlu kişileri
- tahakküm: baskı, zorbalık
- mahlûl: boşalmış (görev)
- meclis-i de'âvâ: davalara bakan meclis
- şer'iyyâtî: mahkemede şer'î işlere bakan memur, şer'iyat kâtibi; kesin görev tanımı metinden anlaşılmıyor
- leyle-i berâ't: berat gecesi, şaban ayının on beşinci gecesi
- natûk: konuşkan, iyi konuşan
- usûl-i fıkıh, kelâm: İslam hukukunun yöntem bilgisi; inanç esaslarını akılla temellendiren ilim
Taşâbâd ve Erbaa Kazası
Metinde geçen Taşâbâd bugünkü Taşova'dır. Niksar ile Amasya arasındaki Erek, Karayaka, Sonusa (Uluköy) ve Taşâbat yerleşimleri, birbirine yakın oldukları için birlikte "Nevâh-i Erbaa", yani "dört kasaba" diye anılmış; vergileri de bu adla kaydedilmiştir. 1840'ta bu dört yerden toplanan verginin 47.243 kuruş olarak yazıldığı kaydedilir. Zamanla Erek diğerlerinden daha çok gelişince 1872'de kaza olmuş ve Erbaa adını tek başına almış; Taşâbat, Karayaka ve Sonusa onun köyleri sayılmıştır. Taşova 1944'te ayrı bir ilçe olmuş, Sonusa da Taşova'ya bağlanmıştır. Dolayısıyla Hüsameddin'in "Erba'a Kazâsı dâhilinde Keydoğan köyü" ifadesi, bu dört kasabadan oluşan ve henüz Erek'in tek merkez olmadığı dönemin idarî yapısına uyar. Keydoğan köyünün bugünkü adı ya da yeri okunan kaynaklarda doğrulanamadı.
Amasya Medreseleri ve Müderrisleri
Kitapta Benderli Medresesi'nin müderrisi olarak anılan Ahmed Efendi'nin hayatı, bir taşra âliminin izlediği yolu gösterir: yakın çevrede icazet almak, daha uzak bir ilim merkezine (Kayseri) gitmek, taşrada müftülük yapmak, yerel güç sahiplerinin baskısından kaçıp şehre dönmek, sonra medrese müderrisliği ve meclis üyeliği. Amasya'da kırktan fazla medrese saptanmıştır ve bu medreseler bölgenin eğitim hayatında çekim merkezi olmuştur. Meşihat arşivindeki kayıtlara dayanan bir çalışma, Amasya müderrislerinin icazet zincirlerinin Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî'de birleştiğini, buradan sonra iki kola ayrılarak İmam Buhârî'ye ve Ebû Hanîfe'ye ulaştığını belirtir. Bu çalışma II. Abdülhamid dönemi (1876-1909) müderrislerini ele aldığından Ahmed Efendi'nin kendisine ilişkin bir bilgi vermez. Benderli Medresesi'ne ve Ahmed Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 231–231. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar