Amasyalıdır. Hâce-i sultânî Amasyalı İğnecizâde Ömer Efendi bin Mehmed Efendi bin Abdurrahman Efendi’nin mahdûm-ı sağîri olup Amasya’da doğdu. Küçük yaşında pederiyle İstanbul’a gidip orada tahsîl-i ulûm etdi.
Pederinin eyyâm-ı ikbâlinde ders-i âm ve mülâzım tedrîsi olup 1031 hâ’ilesinde muhtefî ve ba’dehû pederiyle beraber âzim-i Hicâz oldu. 1039’da pederinin irtihâlinde İstanbul’a gelip kürsî meşâyihi silkine girdi. Ve Ayasofya ders-i âmlarından oldu. Cevâmi-i şerîfe kürsilerini devrederek 1051’de Ayasofya vâ’izi oldu.
Üç yıl kadar bütün vâ’izlerin re’îs-i muhteremi olduğu halde 1054 senesi şa’bânının ondördüncü günü vefât etdiği Ayasofya’nın cihât defterinde görüldü. Âlim, sâlih, müte’abbid, natûk bir zât idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sultanın hocası Amasyalı İğnecizâde Ömer Efendi'nin, Abdurrahman Efendi oğlu Mehmed Efendi oğlu Ömer Efendi'nin küçük oğludur; Amasya'da doğdu. Küçük yaşta babasıyla İstanbul'a gidip orada ilim tahsil etti.
Babasının itibarlı olduğu günlerde dersiâm ve mülâzım (müderris adayı) olarak ders verdi. 1031 felaketinde gizlendi, sonra babasıyla birlikte Hicaz'a gitti. 1039'da [1629-30] babasının ölümü üzerine İstanbul'a gelip kürsü şeyhleri zümresine girdi ve Ayasofya dersiâmlarından oldu. Cami kürsülerini devrederek 1051'de [1641-42] Ayasofya vaizi oldu.
Üç yıl kadar bütün vaizlerin saygın başkanı iken 1054 yılı şabanının on dördüncü günü [1644] vefat ettiği, Ayasofya'nın gelir kayıt defterinde görüldü. Âlim, salih, çok ibadet eden, güzel konuşan bir zattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hâce-i sultânî: padişahın hocası
- mahdûm-ı sagîr: küçük oğul
- ders-i âm: halka açık ders veren müderris
- mülâzım: müderrislik yolunda sırada bekleyen aday
- muhtefî: gizlenmiş
- hâ'ile: felaket, büyük sıkıntı
- âzim-i Hicâz: Hicaz'a (Mekke ve Medine'ye) giden
- kürsî meşâyihi: büyük camilerde kürsüde ders veren şeyhler
- vâ'iz: vaaz eden kişi
- cihât defteri: vakıf görevlilerinin ve gelirlerinin kaydedildiği defter
- müte'abbid: çok ibadet eden
- natûk: güzel konuşan
Sultanın Hocası Ömer Efendi
Babası İğnecizâde Ömer Efendi, "hâce-i sultânî" yani padişah hocası unvanını taşır. Padişah hocalarını konu alan bir çalışmada, II. Osman'ın hocasının Amasyalı Ömer Efendi olduğu (ö. 1630), ona II. Osman tarafından şeyhülislamlık payesi verildiği ve IV. Murad'ın da kardeşi Osman ile birlikte Ömer Efendi'den ders aldığı yazılıdır (Akgündüz, 2007). Hüsameddin'in aktardığı 1039 [1629-30] ölüm tarihi bu bilgiyle uyuşur. Kimi kaynaklarda ise Hoca Ömer Efendi'nin Haile-i Osmaniye isyanında öldürüldüğü yazılır; Hüsameddin'in 1031 felaketi sırasında oğlunun gizlendiğini, babasıyla Hicaz'a gittiğini ve babanın 1039'da öldüğünü yazması bu ikinci görüşle bağdaşmaz. Kaynaklardaki bu ayrılık çözülebilmiş değildir.
Ayasofya Vaizliği
Ahmed Efendi'nin yükselişi baba nüfuzuna dayanır: önce babasının yanında ders vermiş, onun ölümünden sonra İstanbul'daki kürsülerde yer almış, 1051'de Ayasofya vaizi olmuştur. Ölüm tarihini Ayasofya'nın vakıf defterinden almış olması, Hüsameddin'in İstanbul'daki Evkaf kayıtlarına doğrudan baktığını düşündürür; kendisi İstanbul Evkaf Müdürlüğü'nde dinî yapılar müfettişliği yapmıştır. Ahmed Efendi'ye dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 159–159. amasya.bel.tr
Kitaplar
- Murat Akgündüz, "Osmanlı Padişahlarını Yetiştiren Hocalar: Muallim-i Sultânîler", İstem, 5/9, 2007, s. 49-59.
Diğer kaynaklar