Amasyalıdır. Mûsâ Çelebizâde İbrâhim Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’da tahsîl-i ilim ve ma’rifet edib ibtida Amasya Mevlevihanesi Şeyhi Garibî Mehmed Dede Efendi’nin [509] Çilehanesinde tekmil-i süluk etdi. Bu esnâda edebiyât-ı Arabiyye ve Farisiyye’yi ondan öğrendi. Ba’dehû İstanbul’a ve buradan Bursa’ya gidip Saburi Tekkesi Şeyhi Amasyalı Abdülğani Efendi’ye intisab ederek tarikat-ı Zeyniyyeden hilafetnâme aldı.
Ba’dehû Amasya’ya avdetle Garibî Dede’nin irtihaline bina’en Amasya Mevlevi-hânesi şeyhi oldu. Ancak Amasya’da hâdis olan Hüftadî vak’asında takibata düçar olduğundan dolayı 1037’de tegayyüb etdi. 1039’da Bursa’da olduğu anlaşıldı.
1041’de Bursa’da kâin Ali Paşa Tekkesi Şeyhi olduğundan 1044 senesi rebiülevvelinde vekâletle idare etdiği Amasya Mevlevihanesi meşihâtı uhdesinden ref’ edilip vekili olan Sâlih Dede Efendi’ye verildi. Yıllarca Ali Paşa Tekkesi’nde meşîhat edib 1057’de vefât etdi. Tekke derûnunda medfûndur.
Âlim, edebiyat-ı Arabiyye ve Farisiyye’de mâhir, müteşerri’, şâir, edîb bir şeyh olup “Kelimî Ahmed Efendi” demekle [510] meşhûr olup bakıyye-yi ahvâl ve âsârı aşağıda “kef” harfinde gelir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Mûsâ Çelebizâde İbrâhim Efendi'nin oğludur. Amasya'da ilim ve bilgi öğrendikten sonra önce Amasya Mevlevihanesi şeyhi Garibî Mehmed Dede Efendi'nin çilehanesinde (bin bir günlük çilenin çekildiği bölüm) tarikat yolunu tamamladı. Bu sırada Arap ve Fars edebiyatını ondan öğrendi. Sonra İstanbul'a, oradan Bursa'ya gidip Sabûrî Tekkesi şeyhi Amasyalı Abdülğani Efendi'ye bağlandı ve Zeyniyye tarikatından hilâfetnâme (halifelik belgesi) aldı.
Daha sonra Amasya'ya dönüp Garibî Dede'nin vefatı üzerine Amasya Mevlevihanesi şeyhi oldu. Ancak Amasya'da meydana gelen Hüftadî olayında takibata uğradığı için 1037'de [1627-28] ortadan kayboldu. 1039'da [1629-30] Bursa'da olduğu anlaşıldı.
1041'de [1631-32] Bursa'daki Ali Paşa Tekkesi'nin şeyhi olduğu için, 1044 [1634-35] yılı Rebîülevvel ayında vekil sıfatıyla yönettiği Amasya Mevlevihanesi şeyhliği elinden alınıp vekili olan Sâlih Dede Efendi'ye verildi. Yıllarca Ali Paşa Tekkesi'nde şeyhlik yapıp 1057'de [1647] vefat etti. Tekkenin içinde gömülüdür.
Âlim, Arap ve Fars edebiyatında usta, dinin kurallarına bağlı, şair ve edip bir şeyh olup "Kelimî Ahmed Efendi" adıyla ünlüdür. Geri kalan hâl tercümesi ve eserleri aşağıda "kef" (K) harfinde gelir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- tahsîl-i ilim ü ma'rifet: ilim ve bilgi öğrenme
- tekmîl-i süluk: tarikat yolunu, yani manevî eğitimi bitirme
- intisab: bir şeyhe ya da tarikata bağlanma
- hilâfetnâme: şeyhin, öğrencisine kendi adına irşat yetkisi verdiğini bildiren belge
- avdet: dönüş
- irtihâl: ölüm
- düçâr olmak: uğramak
- tegayyüb: ortadan kaybolma, gizlenme
- meşîhat: şeyhlik
- uhde: sorumluluk, görev
- müteşerri': dinî kurallara titizlikle uyan
- bakıyye-yi ahvâl: hayatın geri kalan bölümü, ayrıntılı hâl tercümesi
Zeyniyye Tarikatı ve Bursa'daki Tekke
Zeyniyye, on beşinci yüzyılın başında Herat'ta kurulan ve geniş bir coğrafyaya yayılan bir tarikattır. Kuruluş döneminde şeriat ilimlerini de bilen âlim şeyhlerce temsil edildiği için ulemayı ve devlet adamlarını çekmiş, on altıncı yüzyıldan itibaren ise etkisini yitirmeye başlamıştır. Kelimî'nin icazet aldığı tekke, Bursa'da Ali Paşa Tekkesi adıyla da bilinen Kâsım Subaşı Zâviyesi'dir. Bu zâviye Zeyniyye'ye aitti. Bilecik'teki tekkede görev yapan Resul Efendi'nin yanında yetişen Abdülganî Efendi, Bursa'da bu zâviyede postnişin (şeyh) oldu. Abdülganî Efendi'nin damadı ve halifesi Kilimî Ahmed Efendi, 1057'de [1647] ölen ve zâviyenin son Zeyniyye şeyhi sayılan kişidir. Tekke ondan sonra başka tarikatların elinde kalmıştır.
Hüsameddin'in Anlatısıyla Ayrılan Noktalar
Bursa kaynaklarında bu şeyh "Ankaralı Ahmed Kilimî" diye geçer; Hüsameddin ise onu Amasyalı olarak tanıtır ve adını "Kelimî" yazar. Ad, ölüm yılı (1057), şehir (Bursa), hoca (Abdülganî Efendi) ve tarikat tamamen örtüştüğü için aynı kişiden söz edildiği düşünülebilir. Doğum yerine ilişkin çelişkiyi bu sayfalarla çözmek mümkün olmadı. Hüsameddin'e göre ilk yetiştiği yer Amasya Mevlevihanesi'dir, Zeyniyye hilâfetini ise Bursa'da almıştır. Bu da bir şeyhin birden çok tarikatla bağlantılı olabildiği, yani Mevlevî çilehanesinde yetişip sonradan başka bir tarikatın tekkesinde şeyh olabildiği bir dönemi düşündürür.
Amasya Mevlevihanesi ve Vekil Şeyhlik
Mevlevî kaynaklarına göre Mevlevîliğin kurumsallaşmasında Sultan Veled, Amasya, Erzincan ve Kırşehir'e halifeler göndererek tekkeler açtırmıştır. Mevlevîhânelerde şeyhin görevde bulunamadığı ya da yaşça küçük olduğu durumlarda tekkeyi yürüten "vekil şeyh" uygulaması bilinir. Kelimî'nin Bursa'ya yerleştikten sonra Amasya Mevlevihanesi'ni vekâletle yönetmesi ve sonunda görevin vekili Sâlih Dede'ye verilmesi bu uygulamayı hatırlatır. "Hüftadî olayı" hakkında bu madde bilgi vermez. Hüsameddin'in başka bir maddesinde, Amasya Kalesi'nde görevli bir beyin 1038 Şevval'inde "Hüftâdî vak'ası"nda gösterdiği hizmetlerin karşılığı olarak Canik sancağı beyliğine getirildiği yazılıdır. Bu da olayın 1030'ların sonunda, yani Kelimî'nin 1037'de ortadan kaybolduğu yıllarda Amasya'da yaşanmış bir karışıklık olduğunu düşündürür; Kelimî'nin takibata uğramasının bu olayla ilgisi ve olayın niteliği okunabilen kaynaklarda açıklanmamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
- Reşat Öngören, "Zeyniyye", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013. https://islamansiklopedisi.org.tr/zeyniyye
- Sezai Küçük, "Mevlevîlerde Çocuk Şeyhler ve Vekil Şeyhlik", Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XV/27, 2013.
Diğer kaynaklar
- Abdurrezzak Tek, "Mevlevîliğin Bursa'daki İzleri", Semazen (mevlana.net makaleleri).