Amasya meşâyih-i kirâmından Çelebi Halîfe demekle meşhûr Cemâlîzâde eş-Şeyh Cemaleddîn Mehmed Halvetî ahfâdından Hâce Sultân zâviyesi şeyhi Alâeddîn Efendi bin eş-Şeyh Hızır Efendi bin eş-Şeyh Şemseddîn Ahmed Efendi bin eş-Şeyh Cemaleddîn Mehmed el-Halvetî mahdûmudur. “Çelebi Şeyhzâde” demekle meşhûrdur.
Mu’ahharan Torumtay buk’ası şeyhi ve türbedârı olan pederinin vefâtında buk’a-yı mezkûre şeyhi ve türbedâr olup tahsîl-i ulûma himmet ederek mücâz olmuşdu. 1031’de zâviye-yi mezkûra aslı üzere müderris olduğundan azliyle müderrisliği diğerine verildi.
1043’de bil-imtihân Torumtay Medresesi Müderrisi olup tedrîs-i ulûm ederek 1044 hudûdunda vefât etdi. Âlim, sâlih, Halvetî-meşreb, müteşerri’ bir şeyh idi. Mahdûmu Sun’ullah Efendi’dir. Bunun mahdûmu kibâr-ı fuzalâdan el-Hâc Ömer Efendi 1095’de vefât etdi. [503] diğer mahdûmu Mustafa Efendi’dir. Bunun ahfâdından fuzalâdan el-Hâc Hüseyin Efendi de 1192’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın saygın şeyhlerinden, Çelebi Halife diye ünlü Cemâlîzâde Şeyh Cemaleddîn Mehmed Halvetî'nin soyundandır. Hâce Sultân zaviyesi şeyhi Alâeddîn Efendi'nin oğludur; Alâeddîn Efendi Şeyh Hızır Efendi'nin, Hızır Efendi Şeyh Şemseddîn Ahmed Efendi'nin, o da Şeyh Cemaleddîn Mehmed Halvetî'nin oğludur. "Çelebi Şeyhzâde" diye tanınır.
Sonradan Torumtay zaviyesinin şeyhi ve türbedarı olan babasının ölümü üzerine adı geçen zaviyenin şeyhi ve türbedarı oldu; ilme gayret ederek icazet almıştı. 1031'de adı geçen zaviyede esas şarta göre müderris iken görevden alınıp müderrislik başkasına verildi.
1043'te imtihan sonucu Torumtay Medresesi Müderrisi olup ders verdi ve 1044 dolaylarında vefat etti. Âlim, salih, Halvetî meşrepli, şeriata bağlı bir şeyhti. Oğlu Sun'ullah Efendi'dir. Bunun oğlu, büyük fazıllardan el-Hâc Ömer Efendi 1095'te [1683-84] vefat etti. Diğer oğlu Mustafa Efendi'dir. Bunun soyundan fazıllardan el-Hâc Hüseyin Efendi de 1192'de [1778-79] vefat etti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- meşâyih-i kirâm: saygın şeyhler
- ahfâd: torunlar, soy
- zâviye, buk'a: tekke, dergâh; buk'a, bir türbe ya da mezar çevresindeki yapı
- türbedâr: türbenin bakımıyla görevli kişi
- mücâz: icazet almış, öğretme yetkisi verilmiş
- bil-imtihân: imtihanla
- tedrîs-i ulûm: ders verme
- Halvetî-meşreb: Halvetiye tarikatı çizgisinde yaşayan
- müteşerri': şeriata uyan
- kibâr-ı fuzalâ: büyük âlimler
Çelebi Halife ve Halvetîlik
Çelebi Halife diye anılan Cemâl-i Halvetî'nin adı Muhammed, lakabı Hamidüddin, mahlası Cemâlî'dir. Önce Amasya'da okumuş, İstanbul'a gitmiş, Zeyniyye tarikatında ilk tasavvufî deneyimini yaşamış, sonra çeşitli şeyhlerin yanında yetişmiş ve Erzincan'da Muhammed Bahâuddin Erzincânî'den Halvetîlik icazeti alarak Amasya'ya halife olarak dönmüştür. Amasya valisi Şehzade II. Bayezid'in yakın ilgisini görmüş, Bayezid ona intisap bile etmiştir (Özköse, 2018). Şehzade Bayezid'in Amasya'daki hocası Şemseddin Ahmed Çelebi 880'de [1475] Hoca Sultan Tekkesi'ni yaptırmış, tekkenin şeyhliği Çelebi Halife'ye verilmiştir. Bayezid tahta çıkıp Cemal Halvetî'yi İstanbul'a çağırınca yerine oğlu Bedreddin Mahmud Çelebi şeyh olmuş; sonra sırasıyla Hayreddin Hızır Çelebi, Muhyiddin Mehmed Çelebi ve Alaeddin Çelebi tekkenin şeyhleri olmuştur. 1686'da Mehmed Efendi'nin ölümüyle Amasya'daki Çelebizâdeler sülalesi sona ermiş, tekke 1759'a kadar başka ailelerce sürdürülmüştür.
Metindeki "Hâce Sultân zâviyesi" bu Hoca Sultan Tekkesi olmalıdır; Alâeddîn ve Hızır adları şeyh dizisiyle örtüşür. Hüsameddin'in soy zincirinde yer alan Şemseddîn Ahmed ile tekkeyi yaptıran Şemseddin Ahmed Çelebi'nin aynı kişi olup olmadığı ise kaynaklarda açıkça belirtilmez; ayrıca Hüsameddin'in zincirinde Bedreddin Mahmud'un adı yoktur. İki listenin tam olarak örtüşmediği bu yüzden not edilmelidir.
Torumtay Türbesi
Seyfeddin Torumtay'ın 1278'de yaptırdığı türbe, Gökmedrese Camii'nin tam karşısındadır. Torumtay'ın yanı sıra çocukları ve torunları da aynı yapıda gömülüdür. İki katlı, ağırlıklı olarak yontma taştan yapılmış türbenin onarım kitabesi 1891-92'de onarıldığını gösterir. Hüsameddin'in "Torumtay buk'ası" dediği yer bu türbe ve çevresi olmalıdır; ancak "Torumtay Medresesi"nin yeri ve bugünkü durumu hakkında güvenilir bir bilgiye rastlanmadı. Çelebi Şeyhzâde'nin 1043'te imtihanla müderris olması, medresenin XVII. yüzyılda hâlâ işlediğini gösterir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 159–159. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar Dergisi, 5, Aralık 2018, s. 91-118.
Resmî kaynaklar