Köprülüdür. Hacı Yûsuf oğludur. Köprü’de mukaddimât-ı ulûmu görüp İstanbul’a gitdi. Orada Ayasofya Medresesi’nde ikâmet ve ulemâdan ikmâl-i tahsîle himmet edib mücâz ve Köprü’ye avdetle ders-i âm ve Sıyâmî Efendi Medresesi’ne müderris oldu.
Bu esnada Köprü’nün kutbu ve Gökderelizâde eş-Şeyh Muhyiddîn Efendi’nin halîfesi olan eş-şeyh Mehmed Çelebi’ye mürîd-i hâssı olup 1034’de şeyhinin makâmına geçti. Bu yüzden Sıyâmiyye müderrisliği uhdesinden ref edilip ulemâdan Ali Efendi’ye verilmişdi.
Irak ve Bağdâd serdârı olan Hâfız Ahmed Paşa ile sâbika-i mu’ârefesi olduğundan müşârün-ileyhin arz-ı inhâsıyla 1039’da Sıyâmî Efendi Medresesi zâviye itibarıyla meşihatı uhdesine tevcîh ve kendisine kırk akçe vazîfe-i meşihatı i’tâ edildi.
1045’de Sultân Murâd Han-ı Râbi’nin Amasya’ya vürûdunda zâviyenin ta’âmiyesine medâr olmak üzere Köprü Kazası [506] dâhilinde Beni Alanı çiftliği kendisine temlik buyuruldu. Bu da vakfedip 22 yıl kadar meşîhat, halka va’z-ı nasihat ederek 1056 senesi ramazânında dâr-ı kutse irtihal etdi.
Âlim, sâlih, vâ’iz, nîk haslet, müttaki, mazınne-i kerâmet bir zât idi. Nefes-i mübâreki gayet mü’essir olup hastaları şifa-yâb eylerdi. Kibâr ve sığârın mû’tekadı, meşâyih-i kirâmın mu’temedi idi.
Oğulları Yûsuf, Hüseyin Efendilerdir. Vakfetdiği Beni Alanı çiftliği, şimdi Ahmed Baba Karyesi diye meşhûrdur. Bu çiftlik, Sıyâmî Efendi Medresesinin malikânesi idi. Zâviyeye kalbedildikte evlâdiyyet üzere Yûsuf ve Hüseyin Efendilere intikal etdi.
Mu’ahharan Hüseyin Efendi’nin evlâdından el-Hâc Ahmed Efendi bin Osmân Efendi bin Hüseyin Efendi 1143’de vefât edib, oğulları es-Seyyid el-Hâc Osmân, Hüseyin Efendiler ve amcaları Süleyman Efendi’nin vefâtında 1163’de zâviyedâr ve malikâne mutasarrıfı oldular. [507]
Es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi 1166’da vefâtıyla oğulları es-Seyyid Süleyman, Hasan Ağalar ve es-Seyyid el-Hâc Hüseyin Efendi 1178’de vefât edib oğlu es-Seyyid Osmân Efendi müştereken mütevelli ve 1179’da es-Seyyid Süleyman bin es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi vefâtıyla hissesine oğulları es-Seyyid Hüseyin, Hasan Ağalar müştereken mütevelli oldular.
Ba’dehû es-Seyyid Osmân Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Hüseyin Efendi ve müte’âkiben es-Seyyid Hasan bin es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi bila veled vefâtıyla es-Seyyid Hasan Efendi bin es-Seyyid Süleyman müstakillen mütevelli ve 1208’de vefâtıyla oğlu Tekke-nişin es-Seyyid Sâlih Efendi mütevelli oldu.
1248’de bu Sâlih Efendi de vefât edib oğulları es-Seyyid Hüseyin, Hasan ve 1268’de bunların yek-diğerini müteâkîb vefâtıyla es-Seyyid Hüseyin bin Sâlih Efendi’nin oğulları es-Seyyid Osmân, Mustafa, Mehmed ve es-Seyyid Hasan bin Salih Efendi’nin oğlu es-Seyyid Mehmed Ağa müştereken mütevelli oldular. Bunlara “Tekke-nişin oğulları” dendi.
1280’de es-Seyyid Mustafa bin Hüseyin bin Sâlih Efendi’nin vefâtıyla oğulları es-Seyyid İbrâhim, Mehmed Emin, Ahmed ve 1304’de es-Seyyid Osmân bin Hüseyin’in vefâtıyla oğulları es-Seyyid [508] Osmân, Mustafa, Mehmed ve es-Seyyid Hasan Efendi bin Sâlih Efendi’nin oğlu es-Seyyid Mehmed Ağalar müştereken mütevelli oldular.
1280’de es-Seyyid Mustafa’nın vefâtıyla oğulları İbrâhim, Mehmed Emin, Ahmed ve 1304’de es-Seyyid Osmân’ın vefâtıyla oğulları Süleyman, İsmâil Hakkı Ağalar mütevelli oldukları esnada Canik’den gelen Rumlar, bin türlü rica ve minnetle ve müste’cir sıfatıyla Ahmed Baba köyüne yerleşip on beş yıl sonra mülkiyyet üzere zabt ve mütevellilere cevab-ı red verdiler.
Tekke-nişin oğlu es-Seyyid Hasan Efendi bin es-Seyyid Sâlih Efendi’nin kızını Keşrafoğlu el-Hâc Abdullah Ağa bin Hüseyin Ağa bin Hasan Ağa alıp bundan tevellüd eden es-Seyyid el-Hâc Şükrü Hasan, el-Hâc Abdullah Efendilerle el-Hâc Hüseyin Ağa Köprü’de teneffüz ve çiftliğinden Rumları ihrac etmek için mahkemeye müraca’atla aldıkları i’lam nizami icra edilemedi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Hacı Yûsuf'un oğludur. Köprü'de ilimlere giriş derslerini görüp İstanbul'a gitti. Orada Ayasofya Medresesi'nde kalıp âlimlerden öğrenimini tamamlamaya çalıştı, icazet aldı; Köprü'ye dönerek dersiâm ve Sıyâmî Efendi Medresesi'ne müderris oldu.
Bu sırada Köprü'nün kutbu ve Gökderelizâde Şeyh Muhyiddîn Efendi'nin halifesi olan Şeyh Mehmed Çelebi'ye has mürit olup 1034'te [1624-25] şeyhinin makamına geçti. Bu yüzden Sıyâmiyye müderrisliği elinden alınmış, âlimlerden Ali Efendi'ye verilmişti.
Irak ve Bağdat serdarı olan Hâfız Ahmed Paşa ile eskiden tanışıklığı bulunduğundan, adı geçenin yazıp bildirmesiyle 1039'da [1629-30] Sıyâmî Efendi Medresesi'nin zaviye sayılarak şeyhliği kendisine verildi ve ona kırk akçe şeyhlik maaşı bağlandı.
1045'te [1635-36] Sultan IV. Murad Han'ın Amasya'ya gelişinde, zaviyenin yemek giderlerine kaynak olmak üzere Köprü Kazası sınırları içindeki Beni Alanı çiftliği kendisine temlik edildi. Bunu da vakfedip yirmi iki yıl kadar şeyhlik yaparak, halka vaaz ve nasihat ederek 1056 yılı ramazanında [1646] Hakk'ın rahmetine kavuştu.
Âlim, salih, vaiz, güzel huylu, takvalı, keramet sahibi olduğuna inanılan bir zattı. Mübarek nefesi son derece etkili olup hastalara şifa verirdi. Büyüklerin ve küçüklerin inandığı, saygın şeyhlerin güvendiği biriydi.
Oğulları Yûsuf ve Hüseyin Efendilerdir. Vakfettiği Beni Alanı çiftliği şimdi Ahmed Baba Köyü diye ünlüdür. Bu çiftlik Sıyâmî Efendi Medresesi'nin malikânesi idi. Zaviyeye çevrilince çocuklar olarak Yûsuf ve Hüseyin Efendilere geçti.
Sonradan Hüseyin Efendi'nin soyundan Osmân Efendi oğlu Hüseyin Efendi oğlu el-Hâc Ahmed Efendi 1143'te [1730-31] ölünce, oğulları es-Seyyid el-Hâc Osmân ve Hüseyin Efendiler ile amcaları Süleyman Efendi'nin 1163'teki [1749-50] ölümü üzerine zaviyedâr ve malikâne mutasarrıfı oldular.
Es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi 1166'da [1752-53] ölünce oğulları es-Seyyid Süleyman ve Hasan Ağalar, es-Seyyid el-Hâc Hüseyin Efendi de 1178'de [1764-65] ölünce oğlu es-Seyyid Osmân Efendi birlikte mütevelli oldular. 1179'da [1765-66] es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi oğlu es-Seyyid Süleyman'ın ölümüyle payına oğulları es-Seyyid Hüseyin ve Hasan Ağalar birlikte mütevelli oldular.
Sonra es-Seyyid el-Hâc Hüseyin Efendi oğlu es-Seyyid Osmân Efendi ve ardından es-Seyyid el-Hâc Osmân Efendi oğlu es-Seyyid Hasan çocuksuz ölünce, es-Seyyid Süleyman oğlu es-Seyyid Hasan Efendi tek başına mütevelli oldu. 1208'de [1793-94] o ölünce oğlu Tekkenişin es-Seyyid Sâlih Efendi mütevelli oldu.
1248'de [1832-33] bu Sâlih Efendi de ölüp oğulları es-Seyyid Hüseyin ve Hasan, 1268'de [1851-52] bunların birbirini izleyen ölümleriyle, Sâlih Efendi oğlu es-Seyyid Hüseyin'in oğulları es-Seyyid Osmân, Mustafa, Mehmed ve Sâlih Efendi oğlu es-Seyyid Hasan'ın oğlu es-Seyyid Mehmed Ağa birlikte mütevelli oldular. Bunlara "Tekkenişin oğulları" denildi.
1280'de [1863-64] Hüseyin oğlu Sâlih Efendi torunu es-Seyyid Mustafa'nın ölümüyle oğulları es-Seyyid İbrâhim, Mehmed Emin, Ahmed ve 1304'te [1886-87] Hüseyin oğlu es-Seyyid Osmân'ın ölümüyle oğulları es-Seyyid Osmân, Mustafa, Mehmed ve Sâlih Efendi oğlu es-Seyyid Hasan Efendi'nin oğlu es-Seyyid Mehmed Ağalar birlikte mütevelli oldular.
1280'de es-Seyyid Mustafa'nın ölümüyle oğulları İbrâhim, Mehmed Emin, Ahmed ve 1304'te es-Seyyid Osmân'ın ölümüyle oğulları Süleyman ve İsmâil Hakkı Ağalar mütevelli oldukları sırada, Canik'ten gelen Rumlar, bin türlü rica ve yalvarmayla, kiracı sıfatıyla Ahmed Baba Köyü'ne yerleşip on beş yıl sonra mülk sahibi olarak yerleri ele geçirdiler ve mütevellilere ret cevabı verdiler.
Tekkenişin oğlu es-Seyyid Hasan Efendi, Sâlih Efendi oğlunun kızını, Keşrafoğlu el-Hâc Abdullah Ağa, Hüseyin Ağa oğlu, Hasan Ağa oğlu, aldı. Bundan doğan es-Seyyid el-Hâc Şükrü Hasan, el-Hâc Abdullah Efendiler ile el-Hâc Hüseyin Ağa Köprü'de yaşıyorlardı; çiftlikten Rumları çıkarmak için mahkemeye başvurup aldıkları ilâm, usulüne uygun olarak yerine getirilemedi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlere giriş dersleri
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- mücâz: icazet almış
- kutb: bir yöredeki manevi önder sayılan kişi
- halîfe, mürîd-i hâss: şeyhin vekili, şeyhe özel bağlı öğrenci
- serdâr: ordu komutanı
- arz-ı inhâ: yazıyla bildirme, durumu üst makama sunma
- meşîhat: şeyhlik
- vazîfe: devlet ya da vakıf tarafından bağlanan günlük ücret
- ta'âmiye: yemek gideri
- temlîk: mülk olarak verme
- mazınne-i kerâmet: keramet sahibi olduğundan söz edilen
- malikâne: bir vakıf geliri üzerinde süresiz tasarruf hakkı
- zâviyedâr: zaviyenin yönetimini üstlenen
- müştereken: ortaklaşa
- müste'cir: kiracı
- ilâm: mahkeme kararı belgesi
Hâfız Ahmed Paşa ve Şeyhlik Görevi
Köprülü Ahmed Efendi'nin Sıyâmî Efendi Medresesi'nin şeyhliğini almasında etkili olan Hâfız Ahmed Paşa, Orhan F. Köprülü'nün TDV maddesine göre Ocak 1625'te Bağdat seraskerliğiyle görevlendirilmiş, 13 Kasım 1625'te Bağdat'ı kuşatmış, 1 Aralık 1626'da görevden alınmıştır. Metindeki "Irak ve Bağdat serdarı" ifadesi bu görevi anar. Hüsameddin'e göre paşanın bildirmesiyle verilen şeyhlik (1039) bu görevden birkaç yıl sonra gerçekleşmiştir; iki kişinin eski tanışıklığının nasıl kurulduğu kaynaklarda belirtilmemiştir.
Metnin ilgi çekici yanı, Sıyâmî Efendi Medresesi'nin zaviye sayılmasıdır. Ahmed Efendi'nin şeyhliği, müderrisliğe son vermiş; Hüsameddin'e göre bu yüzden medrese müderrisliği başka bir âlime verilmiş, 1039'da ise yapının zaviye olarak şeyhliği kendisine bağlanmıştır. Bu yapının bugünkü durumu hakkında bilgi bulunamadı.
Ahmed Baba Köyü
Beni Alanı çiftliği, Hüsameddin'in yazdığı zamanda "Ahmed Baba Köyü" diye anılıyordu. Bugün Samsun'un Vezirköprü ilçesine bağlı Ahmetbaba adlı bir mahalle vardır; 2022 sayımında 449 kişi yaşıyordu. Adın aynılığı, köyün bu mahalle olabileceğini düşündürür; ancak aralarındaki bağı gösteren bir belge görülmemiştir.
Vakfın Mütevelli Zinciri
Metnin ikinci yarısı, Ahmed Baba'nın soyundan gelenlerin yaklaşık iki yüz yıl boyunca vakıf yönetimini nasıl devraldığını yıl yıl sayar. Liste XVIII. yüzyıl ortalarından XIX. yüzyıl sonuna uzanır: 1143 (1730-31), 1163, 1166, 1178, 1179, 1208, 1248, 1268, 1280, 1304. Sonraki kuşaklar "Tekkenişin oğulları" diye anılır. Aileye sürekli "es-Seyyid" unvanının eklenmesi, Hüsameddin'in kayıtlarında bu soyun seyyid sayıldığını gösterir.
Metnin sonunda anlatılan olay, vakfın uğradığı hukuki sorundur. Hüsameddin'e göre Canik'ten gelen Rumlar 1304'ten sonra kiracı olarak köye yerleşmiş, on beş yıl sonra, hesap edilirse 1900'lerin başında, yerleri kendi mülkleri sayarak mütevellileri geri çevirmişlerdir. Mütevelli ailenin kız tarafından torunları mahkemeden ilâm almış, fakat ilâm yerine getirilememiştir. Bu anlatı başka bir belgeyle doğrulanamamıştır; olayın nasıl sonuçlandığı da metinde yazmaz.
Köprü kutbu Mehmed Çelebi ve Gökderelizâde Şeyh Muhyiddîn Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. IV. Murad'ın 1045'te Amasya'ya geldiği ve çiftliği temlik ettiği de başka bir kaynakta doğrulanamamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 159–160. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar
- "Ahmetbaba, Vezirköprü", Vikipedi, Özgür Ansiklopedi (mahalle bilgisi; TÜİK ADNKS 2022 verileri).