Köprülüdür. Köprü’de müderris ve müftü olup “Kara Müderris” demekle iştihâr eden el-Hâc Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Mukaddimât-ı ulûmu pederinden ahzedib Amasya’ya geldi. Sultân Bâyezîd Medresesinde ikâmet ederek Uzun Müderris el-Hâc Mehmed, Müftü Habilzâde Mehmed, müfessir-i meşhûr Hızır Efendilerden ikmâl-i tahsîl ederek me’zûnen avdetle Köprü’de müderris oldu.
Orada ilm ü faziletle fevkalâde iştihâr edib Fâzıl Ahmed Paşa’nın binâ etdirdiği Taş Medrese müderrisi, ba’dehû Köprü Müftüsü oldu. Bunun zamanında Köprü’de medreseler çoğaldı. Talebe ile doldu. Pek çok ulemâ yetiştirdi. 1092 senesi muharreminin evâ’ilinde vefât etdi. [560] Meşâhîr-i ulemâdan fâzıl, ulûm-ı şer’îyede kâmil, edebiyât-ı Arabîye ve usûl ve kelâmda mâhir, muhakkik bir zât idi. Birkaç yüz talebeye icâzet verdiğini tilmizi Abdurrahman Eşref Merzifonî “Tezkîretü’l-Hikem” adlı eserinde yazıyor.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprü'de müderris ve müftü olup "Kara Müderris" diye ün yapan el-Hâc Mehmed Efendi'nin oğludur. İlmin başlangıç bilgilerini babasından alıp Amasya'ya geldi. Sultan Bâyezid Medresesi'nde kalarak Uzun Müderris el-Hâc Mehmed, Müftü Habilzâde Mehmed ve ünlü müfessir Hızır Efendilerden öğrenimini tamamladı; izin alıp geri dönerek Köprü'de müderris oldu.
Orada ilim ve fazilette olağanüstü ün kazanıp Fâzıl Ahmed Paşa'nın yaptırdığı Taş Medrese'nin müderrisi, sonra Köprü Müftüsü oldu. Onun zamanında Köprü'de medreseler çoğaldı ve öğrenciyle doldu; çok sayıda âlim yetiştirdi. 1092 Muharrem'inin başlarında [Şubat 1681] öldü. Ünlü âlimlerden, bilgili, şer'î ilimlerde olgun, Arap edebiyatında, usûl ve kelâmda usta, derin araştırmacı bir kişiydi. Birkaç yüz öğrenciye icazet verdiğini, öğrencisi Abdurrahman Eşref Merzifonî "Tezkîretü'l-Hikem" adlı eserinde yazıyor.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlerin başlangıç bilgileri
- müfessir: Kur'an yorumcusu
- me'zûnen avdet: izin (icazet) alarak geri dönme
- iştihâr: ün kazanma
- ulûm-ı şer'îye: dinî ilimler
- edebiyât-ı Arabîye: Arap dili ve edebiyatı
- usûl ve kelâm: fıkıh yöntemi ve dinî akıl yürütme ilmi
- muhakkik: doğruyu ayrıntısıyla araştırıp belirleyen âlim
- icâzet: öğrenciye ders verme ve öğretme izni
- tilmîz: öğrenci
Taş Medrese
Köprü, bugünkü Vezirköprü'dür. Metinde anılan Taş Medrese, Fâzıl Ahmed Paşa tarafından yaptırılmıştır. Vezirköprü Belediyesi yapının 1662'de, bir kültür envanteri kaydı ise 1661'de yaptırıldığını yazar; kaynaklar arasında bir yıllık bir ayrılık vardır. Yapı 28 küçük ve bir büyük kubbeden oluşur. İlk yapıldığında kubbeleri kurşunla kaplıdır; sonra kiremit, 1974'te bakır kaplama yapılmıştır. Pembe Karacaviran taşıyla yapılan medrese, 1964'e kadar çeşitli amaçlarla kullanılmış, o tarihten beri halk kütüphanesi olarak hizmet vermektedir. 2002-2003 yıllarında yerel imkânlarla onarılmıştır. Medresede yetişen öğrencilerin Amasya'daki Bayezid Medresesi'ne gönderildiği bir kayıtta yazılıdır; Hüsameddin'in anlattığı Amasya-Köprü ilim bağı bununla örtüşür.
Öğrencisi Abdurrahman Eşref
Metnin sonundaki öğrenci, Merzifonlu Abdurrahman Eşref Efendi'dir. Medrese eğitiminden sonra kadılık yapmış, 1728'de Türkçe olarak yazdığı "Tezkiretü'l-hikem" adlı eserle tanınmıştır. Eser bir giriş, otuz altı tezkire ve bir sonuçtan oluşur; müfessirlerden, hadisçilerden, Arap dilcilerinden söz eden ansiklopedik bir çalışmadır. İlginç bir ayrıntı vardır: Kara Müderris 1681'de ölmüştür, kitap ise 1728'de yazılmıştır, yani aradan yaklaşık kırk yedi yıl geçmiştir. Hüsameddin'in, icazet sayısının bu eserde geçtiği yolundaki sözü bu çalışmanın ilgili bölümüne bakılarak denetlenmedi; TDV maddesinde bu bilgiye rastlanmadı.
Kara Müderris'in kendisi hakkında başka kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 175–175. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- "Taşmedrese", Vezirköprü Belediyesi, turistik mekânlar sayfası.
Diğer kaynaklar