Amasyalıdır. Amasya’da mescid ve mahallesi olan Hacı Hamza Bey evlâdından Hamza Beyzâde el-Hâc Mustafa Ağa bin Abdulbaki Ağa bin Hamza Bey’in oğludur. Küçük yaşında Enderûn sarayına girip ilm-i ma’rifet öğrendi. Orada tefeyyüz ederek kilercibaşı oldu.
1069’da Sadr-ı a’zam Köprülü Mehmed Paşa ba’zı ahvâlinden şüphe edib kapıcıbaşılıkla taşra çıkardı. 1071’de Sivas mukâta’ât emini olarak Vali Kıbleli Mustafa Paşa’nın ahvâlini teftîşe me’mûr edib [554] gönderdi.
Bu teftîşten dolayı Kıbleli Paşa azl ve Amasya Kalesi’nde hapsedildikten Fâzıl Ahmed Paşa’nın sadâretinde bir müddet menkûb oldu.⁵⁹ 1074’de Kıbleli Paşa’nın mecrûhen fevtinden sonra yapılan tahkikât da bunun sadâkatı zâhir olduğundan 1079’da kapıcılar kethüdâsı oldu.
1080 zilhiccesinde ufak bir hareketinden dolayı sadr-ı müşârün-ileyhin gözünden düşüp azl ve tekâ’üde sevk edilerek Amasya’da Hüseyin ve Firûz Ağalar evkâfı tevliyetiyle Amasya’ya gönderildi. On yıl kadar mahzûn ve mükedder bir halde yaşayıp 1089 senesi evâ’ilinde vefât etdi.
Mahdûmları el-Hâc Abdulbaki, Mustafa, Mehmed Ağalara ve bunların evlâdına “Sarı Ahmedzâdeler” dendi. Hacı Abdulbaki Efendi ricâlden olup 1121’de, Hacı Mustafa Ağa 1127’de, Hacı Mehmed Ağa da 1138’de vefât etdi.
Hacı Mustafa Ağa’nın oğulları Abdullah, Mehmed Ağalar olup Amasya Müftüsü el-Hâc Mehmed Efendi bin el-Hâc Ömer Ağa bin [555] el-Hâc Mehmed Ağa 1228’de ve mevâlîden Hâfız Mehmed Efendi bin el-Hâc İsmâil Ağa bin el-Hâc Abdullah Ağa da 1233’de vefât etmişlerdir. Müftü Hacı Mehmed Efendi’nin oğulları Abdullah, Mehmed, Tahir, Osmân Efendilerdir.
Osmân Efendi 1251’de vefât edib mahdûmu Ömer Efendizâde Osmân Ağa 1318’de vefât etdi. Bunun mahdûmu Bakkal Ömer Efendi ber-hayat idi. Bunların bir kolu da Sarı Hâfız oğullarıdır. Bunlardan Mehmed Hilmi Efendi Amasya vilâyeti belediye baş-kâtibidir.
Bunlardan Sarı Ahmedzâdeler, Hacı Hamza Bey’in evkâfına mütevelli idiler. Bu Hacı Hamza Bey’in vakfiyesini Bakkal Ömer Efendi’nin yedinde mütâla’a etdim. 881’de Hacı Hamza Bey’in mahdûmları Ahmed, Kâsım, Mahmûd, İsa Beyler tarafından tanzim etdirilmiş olduğunu gördüm.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya'da mescidi ve adını taşıyan mahallesi bulunan Hacı Hamza Bey'in soyundan, Hamza Beyzâde el-Hâc Mustafa Ağa bin Abdülbâkî Ağa bin Hamza Bey'in oğludur. Küçük yaşta Enderun Sarayı'na girip ilim ve bilgi öğrendi. Orada yükselerek kilercibaşı oldu.
1069'da [1658-59] Sadrazam Köprülü Mehmed Paşa, bazı davranışlarından şüphelenip kendisini kapıcıbaşılık göreviyle taşraya çıkardı. 1071'de [1660-61] Sivas mukataat emini olarak, Vali Kıbleli Mustafa Paşa'nın durumunu soruşturmakla görevlendirip gönderdi.
Bu soruşturma yüzünden Kıbleli Paşa görevden alındı ve Amasya Kalesi'nde hapsedildi; kendisi de Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlığı sırasında bir süre sürgün edildi. 1074'te [1663-64] Kıbleli Paşa yaralanarak öldükten sonra yapılan soruşturmada da bu kişinin bağlılığı ortaya çıktığından 1079'da [1668-69] kapıcılar kethüdası oldu.
1080 Zilhicce'sinde, küçük bir davranışı yüzünden adı geçen sadrazamın gözünden düşüp görevden alındı ve emekliye ayrıldı. Amasya'da Hüseyin ve Fîrûz Ağalar vakıflarının mütevelliliği ile Amasya'ya gönderildi. On yıl kadar kederli ve üzgün bir halde yaşayıp 1089 yılının başlarında [1678-79] öldü.
Oğulları el-Hâc Abdülbâkî, Mustafa ve Mehmed Ağalara, bir de bunların çocuklarına "Sarı Ahmedzâdeler" denildi. Hacı Abdülbâkî Efendi devlet ileri gelenlerinden olup 1121'de [1709-10], Hacı Mustafa Ağa 1127'de [1715], Hacı Mehmed Ağa da 1138'de [1725-26] öldü.
Hacı Mustafa Ağa'nın oğulları Abdullah ve Mehmed Ağalardır. Amasya Müftüsü el-Hâc Mehmed Efendi bin el-Hâc Ömer Ağa bin el-Hâc Mehmed Ağa 1228'de [1813], medrese çıkışlı (mevâlî) kadı ve müderrisler zümresinden Hâfız Mehmed Efendi bin el-Hâc İsmâil Ağa bin el-Hâc Abdullah Ağa da 1233'te [1817-18] ölmüşlerdir. Müftü Hacı Mehmed Efendi'nin oğulları Abdullah, Mehmed, Tahir ve Osman Efendilerdir.
Osman Efendi 1251'de [1835-36] ölünce oğlu Ömer Efendizâde Osman Ağa 1318'de [1900-01] öldü. Bunun oğlu Bakkal Ömer Efendi kitabın yazıldığı sırada hayattaydı. Bunların bir kolu da Sarı Hâfızoğullarıdır. Bunlardan Mehmed Hilmi Efendi, Amasya vilâyeti belediyesinin başkâtibidir.
Bunlardan Sarı Ahmedzâdeler, Hacı Hamza Bey'in vakıflarının mütevellileri idiler. Bu Hacı Hamza Bey'in vakfiyesini Bakkal Ömer Efendi'nin elinde inceledim. 881'de [1476-77] Hacı Hamza Bey'in oğulları Ahmed, Kâsım, Mahmûd ve İsa Beyler tarafından düzenlettirilmiş olduğunu gördüm.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Enderûn: padişahın iç hizmet sarayı; devlet adamı yetiştiren saray okulu
- kilercibaşı: saray kilerinin başındaki görevli
- kapıcıbaşı: saray ve devlet hizmetinde, çoğu kez emir ve ferman götüren üst rütbeli görevli
- kapıcılar kethüdâsı: kapıcıbaşıların başı; padişah huzurunda görev yapan kapıcılar zümresinin kâhyası
- mukâta'ât emîni: devlet gelirlerinin kiraya verilen kaynaklarını yöneten ve denetleyen memur
- menkûb: sürgün edilmiş, gözden düşürülmüş
- mecrûhen: yaralı olarak
- tekâ'üd: emeklilik
- tevliyet: bir vakfı yönetme görevi
- mahdûm: oğul
- vakfiye: bir vakfın kuruluş belgesi
- sadr-ı müşârün-ileyh: yukarıda adı geçen sadrazam
Kıbleli Mustafa Paşa ve Köprülü Ailesi
Maddenin asıl konusu Ahmed Ağa olmakla birlikte, anlatı bir iktidar çekişmesinin içinden akar. Dipnotta Hüsameddin, Kıbleli Mustafa Paşa'nın eşi Abide Hatun'un Fâzıl Ahmed Paşa'nın teyzesi, yani annesi Ayşe Hanım'ın kız kardeşi olduğunu yazar; Köprülü Mehmed Paşa ile Kıbleli Mustafa Paşa'nın hem hemşehri hem bacanak olduğunu da ekler. Bu aile bağı, Ahmed Ağa'nın başına gelenleri anlamak için önemlidir: Köprülü Mehmed Paşa'nın gönderdiği müfettiş, bacanağının yönettiği eyaleti denetlemiş, Kıbleli Paşa'nın eşinin yeğeni sadrazam olunca da soruşturmanın bedelini sürgünle ödemiştir. Olayların bu sırası Hüsameddin'in aktarımıdır; Ahmed Ağa'nın soruşturmasının ayrıntıları başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Köprülü ailesiyle ilgili bilgiler Hüsameddin'in anlatısını destekler. Fâzıl Ahmed Paşa 1635-36'da Köprü'de (Vezirköprü) doğmuştur; annesi bu kasabanın voyvodası Yûsuf Ağa'nın kızı Ayşe Hanım'dır. Köprülü Mehmed Paşa da gençken Amasya'ya bağlı Köprü'ye gidip Ayşe Hanım ile evlenmiş ve bu yüzden "Köprülü" diye anılmıştır. Yeni yayımlanmış bir araştırmada Kıbleli Mustafa Paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın eniştesi olarak anılır ve Kasım 1658'de Sivas valiliğine getirildiği yazılır. Metindeki Sivas valisi, yani Kıbleli Paşa, bu görevlendirmeden iki yıl kadar sonra denetlenmiştir. Hüsameddin bu denetimi 1071 olarak verir; bu yıl 1660-61'e denk düşer.
Abide Hatun adının başka bir yerde de geçtiğini belirtmek gerekir. Merzifon'un Karamustafapaşa köyündeki Abide Hatun Camii, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın annesi adına yapılmıştır. Hüsameddin'in dipnotundaki Abide Hatun ise Köprü'de hayırları olan, Kıbleli Mustafa Paşa'nın eşidir. İkisi arasında bir bağ kuran kaynak bulunamadı, bu yüzden aynı kişi sayılmamalıdır.
Hacı Hamza Bey ve Sarı Ahmedzâdeler
Metin, Amasya'da mescidi ve mahallesi bulunan Hacı Hamza Bey'in vakıf mütevellilerinin bir soy ağacını verir. Hüsameddin vakfiyeyi kendi gözüyle gördüğünü, 881 tarihli olduğunu ve Hacı Hamza Bey'in dört oğlu tarafından düzenlettirildiğini yazar. Bu, kitabın en değerli bilgisidir, çünkü vakfiyenin Bakkal Ömer Efendi'nin elindeki nüshası bugün ortada görünmemektedir. Başka kaynaklarda Hacı Hamza Bey Mescidi'ne ve bu vakfiyeye dair bilgiye rastlanmadı. Ahmed Ağa'nın soyunun 1900 dolaylarına kadar izlenmesi, Hüsameddin'in kendi çağdaşı olan aile bireylerini tanıdığını da gösterir.
Ahmed Ağa'nın emeklilik görevi, Hüseyin ve Fîrûz Ağalar vakıflarının mütevelliliğidir. Bu vakıfların ayrıntısı için başka bir kaynak bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 173–174. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- "Abide Hatun Camii", Kültür Portalı, Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü kaydı.