Amasyalıdır. Mevâlîden Sandukîzâde Abdulcelil Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’da tahsîl-i ilm ü marifet edib Hâce Ahmed Paşa’nın kâtib-i divânı, ba’dehû Sivas Defterdârı, 1065’de ma’zûl oldu.
1068’de sânîyen Sivas defterdârı olup 1071’de Vali Kıbleli Mustafa Paşa’nın yüzünden azledildi. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’nın sadâretinde menkûbâne Amasya’da ikâmet [557] ederek mu’ahharan mukata’a, beytü’l-mâl emânetlerinde, divân kitâbetinde bulundu. 1089’da vefât etdi.
Âlim, şâir, kâtib, münşî, muhâsib, hattât idi. Kıbleli Paşa’dan dolayı Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa’yı gücendirdiğinden tefeyyüz edemedi. Şi’irinde “Celîlî” diye mahlâs kordu. Küçük yaşında Oruç Bey tekkesi cüz-hânı olduğundan a’yân arasında istihfâfen “Cüzhân Efendi” dendi.
Mahdûmu Abdulcelil Efendi Yörgüç Paşa evkâfı kâtibi iken 1121’de vefât etdi. Bunun mahdûmları İbrâhim, Ali Efendilerdir. İbrâhim Efendi 1148’de vefât edib mahdûmu es-Seyyid el-Hâc Abdulcelil Ağa kapıcıbaşılardan iken 1178’de İstanbul’da vefât etdi. Bu esnâda ammizâdesi Mustafa Efendi bin Ali Efendi bin Abdulcelil Efendi de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Medrese çıkışlı (mevâlî) âlimlerden Sandukîzâde Abdülcelil Efendi'nin oğludur. Amasya'da ilim ve bilgi öğrenip Hâce Ahmed Paşa'nın divan kâtibi, ardından Sivas defterdarı oldu; 1065'te [1654-55] görevden alındı.
1068'de [1657-58] ikinci kez Sivas defterdarı olup 1071'de [1660-61] Vali Kıbleli Mustafa Paşa yüzünden azledildi. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadrazamlığında sürgün olarak Amasya'da oturdu; daha sonra mukataa ve beytülmal emanetlerinde ve divan kâtipliğinde bulundu. 1089'da [1678-79] öldü.
Âlim, şair, kâtip, münşî (resmî yazı yazan), muhasebeci ve hattat idi. Kıbleli Paşa yüzünden Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'yı gücendirdiği için yükselemedi. Şiirinde "Celîlî" mahlasını kullandı. Küçük yaşta Oruç Bey Tekkesi'nin cüz okuyucusu olduğundan ileri gelenler arasında hor görülerek "Cüzhân Efendi" dendi.
Oğlu Abdülcelil Efendi, Yörgüç Paşa vakıfları kâtibiyken 1121'de [1709-10] öldü. Bunun oğulları İbrâhim ve Ali Efendilerdir. İbrâhim Efendi 1148'de [1735-36] ölünce oğlu es-Seyyid el-Hâc Abdülcelil Ağa, kapıcıbaşılardan iken 1178'de [1764-65] İstanbul'da öldü. Bu sırada amcasının oğlu Mustafa Efendi bin Ali Efendi bin Abdülcelil Efendi de öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kâtib-i divân: divan kâtibi, resmî yazışmaları yapan memur
- defterdâr: eyaletin mali işlerinin başındaki görevli
- ma'zûl: görevden alınmış
- menkûbâne: sürgün durumunda
- beytü'l-mâl emânetleri: sahipsiz mirasların ve devlet hazinesine kalan malların yönetildiği görev
- münşî: resmî yazışma ve mektup kaleme alan kişi
- muhâsib: muhasebeci
- mahlas: şairin şiirde kullandığı takma ad
- cüz-hân: Kur'an'dan bölüm (cüz) okuyan kişi
- istihfâfen: hafife alarak, küçümseyerek
- ammizâde: amcanın oğlu
Kıbleli Paşa Olayı ve Sivas Defterdarlığı
Abdülcelil Efendi'nin başına gelenler, bir önceki maddede (Ahmed Ağa-Sarı, el-Hâc) anlatılan Kıbleli Mustafa Paşa çekişmesine bağlanır. Bu paşa, Köprülü Mehmed Paşa'nın eniştesi olarak Kasım 1658'de Sivas valiliğine getirilmişti. Defterdar sıfatıyla Sivas'ta valinin yanında çalışan Abdülcelil Efendi, valiyle arasındaki ilişki yüzünden 1071'de azledilmiş, Fâzıl Ahmed Paşa sadrazam olunca da aynı yüzden yükselememiştir. Hüsameddin bu ayrıntıyı yalnızca bir cümleyle verir; olayın belge düzeyindeki ayrıntısına başka kaynaklarda rastlanmadı.
Celîlî Mahlası
Abdülcelil Efendi'nin "Celîlî" mahlasıyla yazdığı şiirlerine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Aynı mahlası kullanan başka şairler bilinir; yaklaşık 1488'de Bursa'da doğan Hâmidîzâde Celîlî, 16. yüzyılın hamse sahibi şairlerindendir. Akhisarlı bir Abdülcelil Efendi de (1520-1566) Celîlî mahlasıyla şiir yazmıştır. Bu kişilerin hiçbiri, Hüsameddin'in 17. yüzyıl Amasyalı kâtibiyle karıştırılmamalıdır; aralarında bir bağ kuran kaynak yoktur.
"Cüzhân Efendi" Lakabı
Lakabın açıklaması metindedir: genç yaşta Oruç Bey Tekkesi'nde cüz okuyuculuğu yaptığı için ileri gelenler onu bu adla hor görerek anmışlardır. Oruç Bey Tekkesi'ne dair başka kaynakta bilgiye rastlanmadı. Yörgüç Paşa vakıflarında kâtiplik yapan oğlunun görevi, Amasya'daki Yörgüç Paşa Külliyesi'ne bağlıdır; bu külliyenin ayrıntıları ayrı bir maddenin konusudur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 174–174. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- M. Fatih Çalışır, "Constructing Imperial Authority: Fazıl Ahmed Pasha's Governorships in Erzurum and Damascus (1659-1661)", İslam Tetkikleri Dergisi, 15/1 (2025), s. 185-210.
- "Celîlî, Hâmidîzâde", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/celili-hamidizade
Diğer kaynaklar
- Filiz Kılıç, "Celîlî, Abdü'l-celîl Efendi", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), 2014.