[564] Köprülüdür. Gedizlizâde el-Hâc Şa’bân Efendi bin el-Hâc Ahmed Efendi bin el-Hâc Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Köprülü Mehmed Paşa sadâretinde bâb-ı âlîye girip riyâset kaleminde tefeyyüz ederek hulefâdan oldu.
Ba’dehû Köprülüzâde Ahmed Paşa sadâretinde amcası Hasan Ağa’nın kâtibi olup 1081’de Kandiye fethinde cebehâne nâzırı olarak orada kaldı. 1083’de İstanbul’a gelip darbhâne emini ve 1085’de rikâb-ı hümâyûn kâ’im-makâmı Merzifonî Kara Mustafa Paşa’ya tezkîreci oldu.
1087 şa’bânında Kara Mustafa Paşa sadr-ı a’zam oldukta tezkire-i sadr-ı âlî, 1089’da Re’isü’l-küttâb Mustafa Efendi’nin azlinde reîsü’l-küttâb oldu. Dört yıl kadar devletin umûr-ı harîcîyesini idâre edib 1092 zilka’desinde vefât etdi. “Köse Kâtib” demekle meşhûr âkil, müdebbir, ma’ârif-i aşinâ idi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür (bugünkü Vezirköprü). Gedizlizâde el-Hac Şaban Efendi bin el-Hac Ahmed Efendi bin el-Hac Mehmed Efendi'nin oğludur. Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı sırasında Bâbıâli'ye girdi, Reisülküttap kaleminde yetişerek kıdemli kâtiplerden (halifelerden) oldu.
Daha sonra Köprülüzâde Ahmed Paşa'nın sadrazamlığında amcası Hasan Ağa'nın kâtibi oldu; 1081 [1670-71] yılında Kandiye fethinde cephane nazırı olarak orada kaldı. 1083 [1672-73] yılında İstanbul'a gelip darphane emini, 1085 [1674-75] yılında da padişahın yanında sadaret kaymakamı olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın tezkirecisi oldu.
1087 şabanında [1676] Kara Mustafa Paşa sadrazam olunca sadrazam tezkirecisi, 1089 [1678-79] yılında Reisülküttap Mustafa Efendi'nin azli üzerine reisülküttap oldu. Dört yıl kadar devletin dış işlerini yönetip 1092 zilkadesinde [1681] vefat etti. "Köse Kâtip" diye tanınan, akıllı, tedbirli, bilgi ve kültür sahibi bir zattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- bâb-ı âlî: sadrazamlık dairesi, Bâbıâli
- riyâset kalemi: reisülküttaba bağlı kâtipler dairesi
- tefeyyüz: yetişip ilerlemek
- hulefâ: kalemlerdeki kıdemli kâtipler
- cebehâne nâzırı: cephane sorumlusu
- darbhâne emini: darphane müdürü
- rikâb-ı hümâyûn kâ'im-makâmı: sadrazam seferdeyken padişahın yanında onun yerini tutan vezir
- tezkireci: sadrazamın yazışmalarını ve arzlarını hazırlayan kâtip
- reîsü'l-küttâb: Divan kâtiplerinin başı; zamanla dış işlerini de yürüten makam
- müdebbir: tedbirli, iş bilir
Köprülü Çevresinin Bir Kâtibi
Ahmed Efendi'nin kariyeri, Köprü kasabasından çıkan Köprülü ailesinin ve onların yanında yetişen Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın himayesine baştan sona bağlıdır. Kandiye'deki görevi bu bakımdan dikkat çekicidir. Osmanlılar yaklaşık yirmi üç yıl süren bir abluka ve kuşatmadan sonra Kandiye'yi 9 Rebiülahir 1080 (6 Eylül 1669) tarihinde anlaşmayla teslim almıştır. Hüsameddin'in verdiği 1081 tarihi teslimden sonraya düşer; bu durumda Ahmed Efendi fetih sırasında orduda bulunmuş, fetihten sonra da Fâzıl Ahmed Paşa'nın başlattığı imar ve onarım işleri sürerken cephane nazırı olarak adada kalmış olmalıdır.
Reisülküttaplığı
Ahmed Efendi'nin reisülküttaplığı bugünkü çalışmalarda da yer alır. Merve Menteşe, Mehmed Süreyya'ya dayanarak "Köse Ahmed Efendi"nin Bâbıâli'den yetiştiğini, 1676 yılında reisülküttap olduğunu, 1681'de öldüğünü ve bilgili bir kişi olarak tanındığını yazar. Ölüm yılı Hüsameddin'in verdiği 1092 ile uyuşur; reisülküttaplığa geliş tarihi ise iki yıl kadar farklıdır, çünkü 1676 Hüsameddin'in tezkirecilik için verdiği 1087 yılına denk gelir. Reisülküttap listelerinin kroniklere dayandığı ve arşiv belgeleriyle karşılaştırıldığında eksik ve yanlışlıklar içerdiği de bilinmektedir.
Şair Fâik Mahmud'un divanında, Ahmed Efendi'nin reisülküttaplığa gelişi üzerine yazılmış bir tarih manzumesi bulunur. Manzumede o, "kalem erbabının defterinin başı" ve "kitabet meydanının eşsiz süvarisi" diye övülür; son beyit, makamın ona yakıştığını söyleyerek tarihi düşürür:
Târîhini mensûr-ı felek böyle yazar kim
Hakkâ ki sezâ Ahmed Efendiye riyâset
Beytin anlamı şudur: Feleğin yazısı bunun tarihini şöyle yazar: gerçekten başkanlık Ahmed Efendi'ye yaraşır.
Ahmed Efendi'nin yerine geçtiği Mustafa Efendi'nin, 1683 Viyana seferinde Kara Mustafa Paşa'yı Viyana'ya yönelmeye kışkırtanlar arasında adı geçen Reisülküttap Mustafa Efendi ile aynı kişi olması muhtemeldir; bu durumda Mustafa Efendi, Ahmed Efendi'nin ölümünden sonra makamına dönmüş olmalıdır. Bu bir çıkarımdır, kaynaklarda doğrulanmamıştır. Hüsameddin'in kitabındaki bir başka maddede, Amasyalı Hacı Abdülbâkî Efendi'nin de 1087 şabanında Kara Mustafa Paşa'ya birinci tezkireci olduğu yazılır; iki kayıt aynı makamdan söz ediyorsa aralarında bir uyumsuzluk vardır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 176–176. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, "Abdülbâkî Efendi-Hacı" maddesi, 11. Cilt.
Akademik çalışmalar