Amasya Müftülüğünden ma’zûlen İstanbul’da 973 senesi rebîülevvelinde vefât eden Hamidli Küçük Tâceddîn Efendi’nin mahdûmudur. Ulemâdan tahsîl-i ulûm edib sudûrdan Çivizâde Mehmed Efendi’den mülâzım ve nice müddet bilâd-ı Mısriyye’de kadı ve hâkim oldu.
Hângâh kazâsından munfasıl iken 1011 senesi zilka’desinde [475] Balıkesir’de müderris ve müftü olup 1014 cumâdelâhiresinde Şücâ’ Efendi yerine Amasya Müftüsü ve sultâniyye müderrisi olarak Amasya’ya geldi. İki yıldan ziyâde tedrîs ve iftâ ile meşgûl iken 1016 senesi zilka’desinde eşkıyâ-yı celâliyye hücûmunda zehre-çâk olarak vefât etdi. Âlim, fakîh, afîf, muhibb-i sûfiyye idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya müftülüğünden ayrılmış olarak 973 yılı Rebîülevvel ayında [1565] İstanbul'da vefat eden Hamidli Küçük Tâceddin Efendi'nin oğludur. Ulemâdan ilim tahsil etti; ilmiyenin en yüksek rütbelerine çıkmış âlimlerden Çivizâde Mehmed Efendi'den mülâzım oldu ve uzun süre Mısır diyarında kadılık ve hâkimlik yaptı.
Hângâh kazasının kadılığından ayrılmışken 1011 yılı Zilkade ayında [1603] Balıkesir'de müderris ve müftü oldu. 1014 yılı Cemâziyelâhir ayında [1605] Şücâ' Efendi'nin yerine Amasya müftüsü ve Sultaniye Medresesi müderrisi olarak Amasya'ya geldi. İki yıldan fazla ders vermek ve fetva işleriyle uğraşırken 1016 yılı Zilkade ayında [1608] Celâlî eşkıyasının saldırısı sırasında korkudan ödü patlayarak vefat etti. Âlim, fıkıh bilgini, iffetli ve tasavvuf ehlini seven biriydi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ma'zûlen: görevden ayrılmış ya da alınmış olarak
- mahdûm: oğul
- sudûr: ilmiyenin en yüksek makamlarına (kazaskerlik, şeyhülislamlık) çıkmış âlimler
- mülâzım: bir büyük âlimin yanında staj görüp kadılık ya da müderrislik sırasına giren kişi
- bilâd-ı Mısriyye: Mısır diyarı
- munfasıl: görevden ayrılmış
- tedrîs ve iftâ: ders verme ve fetva verme
- zehre-çâk: korkudan ödü patlamış
- afîf: iffetli, temiz
- muhibb-i sûfiyye: sufileri seven
Hüsameddin'in Kroniğindeki Kayıt
Hüsameddin, eserinin üçüncü cildindeki Amasya kroniğinde Ahmed Efendi'nin müftülüğe gelişini daha geniş bir çerçevede anlatır. 1014 yılı Rebîülâhir ayında Amasya müftüsü Emîr Ali Efendi ölünce yerine Trabzon müftüsü ve Hatuniye müderrisi Şücâeddin Efendi tayin edilmiştir. Şücâeddin Efendi Trabzon'dan Amasya'ya gelirken yolda eşkıyanın saldırısına uğramış, şehre yarı ölü bir hâlde varmış ve bir ay sonra ölmüştür. Bunun üzerine Cemâziyelâhir ayında "Müftü Tâceddin Efendizâde Ahmed Efendi" Amasya müftüsü olmuştur. Bu, maddedeki bilgiyle tam olarak örtüşür. Aynı günlerde Amasya, Yıldızlı İbrahim Bey'in kethüdası Kör Yûsuf Ağa'nın zulmü altındaydı; yollar eşkıyadan geçilmez hâldeydi. Bir müftünün yolda saldırıya uğrayıp ölmesi, ardından yerine gelenin de bir eşkıya baskını sırasında korkudan ölmesi, Amasya'nın Celâlî yıllarında ne denli güvensiz bir yer olduğunu gösterir.
Celâlî isyanlarını inceleyen araştırmacılar, 1603'ten 1608'e kadar süren bu dönemi Anadolu'da "büyük kaçgunluk" devri olarak adlandırır. Halk yerini yurdunu bırakıp müstahkem şehir ve kasabalara kaçmış, ülke bir harabeye dönmüştü. Hüsameddin'in kroniğine göre 1016 yılı Şevval ayında Kalenderoğlu Mehmed Paşa Zile'yi basmış ve şehri Trabzon'dan getirdiği toplarla dövmüştür. Ahmed Efendi'nin ölümüne yol açan baskın bu karışıklıkların hemen ardındaki aylara rastlar. Bu dönem ancak Sadrazam Kuyucu Murad Paşa'nın sert ve kanlı tedbirleriyle sona ermiştir.
Dikkat Edilecek Bir Nokta
Hüsameddin'in kroniğinde 1016 yılı Zilkade ayı için başka bir kayıt daha vardır: o ay "Amasya müftüsü Köse Ahmed Efendi" istifaya mecbur olmuş, müftülük birkaç müderrise teklif edildikten sonra Zilhicce ayında Selânikli İbrîz Mahmud Efendi'ye verilmiştir. Malgaralı Köse Ahmed Efendi, kronikte daha önceki yıllarda iki kez Amasya müftüsü olarak geçer. Böylece aynı ay için bir yerde Tâceddinzâde Ahmed Efendi'nin ölümü, öbür yerde Köse Ahmed Efendi'nin istifası yazılıdır. Aynı adı taşıyan iki müftünün kayıtları karışmış olabilir; hangisinin doğru olduğu eldeki kaynaklarla belirlenemedi. Ayrıca kronikte Amasya müftüleri arasında "Koca Tâceddin" ve "Karamânî Hâce Tâceddin" gibi başka Tâceddin efendiler de geçer; Ahmed Efendi'nin babası olan Hamidli Küçük Tâceddin Efendi, 973'te öldüğüne göre bunlardan ayrı ve daha eski bir kişidir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar