Köprülüdür. Orta Câmii demekle meşhûr Yörgüç Paşa [480] Câmii Mü’ezzini Mehmed Çelebi mahdûmudur. Evâ’il-i hâlinde biraderleri Ali Bâlî, Hasan Ağalarla sipahî olup 1008’de erbâb-ı ihtilâle iltihâk ederek iştihar etdi. Fakat ulemânın ve hâssaten Köprü’nün kutbu sayılan eş-Şeyh Mehmed Çelebi’nin nasâyihi, hükûmetin mevâ’idi ile şekâvetden vazgeçip kardeşleri ve rüfekâsıyla beraber eşkıyâ aleyhine döndü.
Çünkü ma’iyyetinde hayli kuvvet vardı. Köprü, Zeytun ve Havza Kazâları istilâ altında idi. İnkıyâd etdikte Köprü voyvodası oldu. 1014’de Serdâr Nasûh Paşa’nın celb ve istimâletiyle Amasya Sancağı Beyi olup Mirlivâ İbrâhim Beyi Amasya’dan ihrâc ve tenkîle me’mûr oldu.
1014 senesi şa’bânında ma’iyyet-i mevcûdesiyle Köprü’den kalkıp Amasya civarına geldi. Eline verilen fermân-ı pâdişâhîyi ibrâz ve tehdît ederek Amasya erkânını kendisine çekip vukû’atsız Amasya’ya girdi. İbrâhim Bey de çekilip gitdi.
Fakat İbrâhim Bey, eşkıyâdan kuvvet alarak 1015 senesi saferinin evâhirinde Amasya’yı basıp Amasya Beyi olduğunu [481] i’lan ve bir kıt’a fermân ibrâz eyledi. Bunun üzerine Amasya’dan çekilip Köprü’ye döndü.
Sonra fermânın sahte olduğu anlaşılınca Amasya Beyi tayin edilen Seydî Beyzâde Ali Bey’e yardım ederek İbrâhim Bey’in Amasya’dan ihrâc ve i’dâmında hizmeti sebk eylediğinden 1015 senesi cumâdelâhiresinde bâ-rütbe-i mîr-i mîrânî Karahisâr-ı Şarkî mutasarrıfı oldu.
1017 senesi evâilinde Sadr-ı a’zam Kuyucu Murâd Paşa’nın ordusuna iltihak ederek tenkîl-i eşkıyâda yararlıklar gösterdiğinden Kars Beylerbeyi oldu. 1019 senesi evâ’ilinde ma’zûlen gelip Köprü’de bir yıl kadar ikâmet etdi.
Vezîr Nasûh Paşa’nın sadâretinde İstanbul’a gidip 1020 senesi şa’bânında Kefe Beylerbeyi olarak gitdi. 1021 senesi zilhiccesinde azledilip yine Köprü’ye avdet edib 1022 senesi şa’bânının on dördünde sâniyen Amasya mutasarrıfı ve 1023 senesi rebîulâhirinde Batum Beylerbeyi oldu. Sene-i mezbûre ramazânında Nasûh Paşa’nın i’dâmını müte’âkib azledilip yine Köprü’ye geldi. [482]
Senesi evâ’ilinde Şehr-i Zor Beylerbeyi olup Irak’a gitdi. 1027’de ma’zûlen Köprü’de mukîm olduğu Amasya sicillâtında görüldü. Ba’dehû vefât etdi. Devlete sâdık, ümûra vâkıf, cesûr, şecî’ idi. Kethüdâ-yı Köprü’de mütevattın Arnavut Hüseyin Ağa ve dâmâdı da bu kethüdâsının mahdûmu olan Köprülü Mehmed Paşa’dır.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. "Orta Camii" diye tanınan Yörgüç Paşa Camii müezzini Mehmed Çelebi'nin oğludur. İlk zamanlarında kardeşleri Ali Bâlî ve Hasan Ağalarla birlikte sipahi olup 1008'de [1599-1600] isyancılara katılarak ün kazandı. Fakat âlimlerin ve özellikle Köprü'nün kutbu sayılan Şeyh Mehmed Çelebi'nin öğütleri ile hükümetin vaatleri sayesinde eşkıyalıktan vazgeçip kardeşleri ve arkadaşlarıyla birlikte eşkıyanın aleyhine döndü.
Çünkü yanında hayli güç vardı. Köprü, Zeytun ve Havza kazaları işgal altındaydı. İtaat edince Köprü voyvodası oldu. 1014'te [1605-06] Serdar Nasûh Paşa'nın kendisini çağırıp yanına çekmesiyle Amasya Sancak Beyi olup Mirliva İbrâhim Bey'i Amasya'dan çıkarmak ve cezalandırmakla görevlendirildi.
1014 yılı Şaban ayında elindeki kuvvetle Köprü'den kalkıp Amasya civarına geldi. Eline verilen padişah fermanını gösterip tehdit ederek Amasya ileri gelenlerini kendi yanına çekti ve olay çıkmadan Amasya'ya girdi. İbrâhim Bey de çekilip gitti.
Fakat İbrâhim Bey, eşkıyadan güç alarak 1015 yılı Safer ayının sonlarında [1606] Amasya'yı basıp Amasya Beyi olduğunu ilan etti ve bir ferman gösterdi. Bunun üzerine Amasya'dan çekilip Köprü'ye döndü.
Sonra fermanın sahte olduğu anlaşılınca Amasya Beyi atanan Seydî Beyzâde Ali Bey'e yardım ederek İbrâhim Bey'in Amasya'dan çıkarılması ve idamında hizmet ettiğinden 1015 yılı Cemâziyelâhir ayında [1606] beylerbeyi (mîr-i mîrân) rütbesiyle Karahisâr-ı Şarkî (Şebinkarahisar) mutasarrıfı oldu.
1017 yılı başlarında [1608-09] Sadrazam Kuyucu Murâd Paşa'nın ordusuna katılıp eşkıyayı cezalandırmada yararlılıklar gösterdiğinden Kars Beylerbeyi oldu. 1019 yılı başlarında [1610-11] görevden alınmış olarak gelip Köprü'de bir yıl kadar oturdu.
Vezir Nasûh Paşa'nın sadrazamlığı sırasında İstanbul'a gidip 1020 yılı Şaban ayında [1611] Kefe Beylerbeyi olarak gitti. 1021 yılı Zilhicce ayında [1613] azledilip yine Köprü'ye dönerek 1022 yılı Şaban ayının on dördünde [1613] ikinci kez Amasya mutasarrıfı ve 1023 yılı Rebîülâhir ayında [1614] Batum Beylerbeyi oldu. Aynı yılın Ramazan ayında Nasûh Paşa'nın idam edilmesinin ardından azledilip yine Köprü'ye geldi.
Ertesi yılın başlarında Şehr-i Zor Beylerbeyi olup Irak'a gitti. 1027'de [1617-18] görevden alınmış olarak Köprü'de oturduğu Amasya sicillerinde görüldü. Bundan sonra vefat etti. Devlete bağlı, işlerden anlayan, cesur ve yiğit biriydi. Kethüdası, Köprü'de yerleşik Arnavut Hüseyin Ağa'dır; damadı da bu kethüdanın oğlu olan Köprülü Mehmed Paşa'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- sipahî: tımar geliriyle geçinen atlı asker
- erbâb-ı ihtilâl: isyancılar, karışıklık çıkaranlar
- kutub: manevî önder, çevresinde saygı gören kişi
- nasâyih: öğütler
- mevâ'id: vaatler
- şekâvet: eşkıyalık, yol kesicilik
- inkıyâd: boyun eğme, itaat
- mîr-i mîrân, beylerbeyi: eyalet valisi
- mutasarrıf: sancağı yöneten görevli
- ma'zûl: görevden alınmış
- tenkîl: cezalandırma, yola getirme
- mukîm, mütevattın: yerleşik, bir yerde oturan
- kethüdâ: bir devlet adamının yardımcısı, kâhyası
- dâmâd: damat
Köprü, Orta Cami ve Celâlî Yılları
Köprü, bugünkü Vezirköprü'dür. Hüsameddin'in "Orta Camii" dediği yapı, II. Murad'ın vezirlerinden Yörgüç Paşa'nın 1431'de yaptırdığı camidir. Bugünkü bina özgün değildir; cami 1943 depreminde tamamen yıkılmış, aynı yere 1944'te moloz taş duvarlı, ahşap çatılı yeni bir cami yapılmıştır. Ahmed Paşa'nın babası bu caminin müezzini idi; aile, bir mahalle camiinin müezzinliğinden bir beylerbeyliğine uzanan bir yükselişin örneği olarak dikkat çeker.
Ahmed Paşa'nın yaşadığı dönem Celâlî isyanlarının sürdüğü yıllardır. Bu hareketler, kaynakların anlattığına göre başıboş leventlerden, mağdur tımarlı sipahilerden, işsiz medrese öğrencilerinden ve sahipsiz halktan beslenmiştir; sipahi iken isyancılara katılan bir Ahmed bu tabloya uyar. Hüsameddin'in üçüncü ciltteki anlatısına göre hükümet isyancıları dağıtmak için başbuğlara beylerbeyilik ve sancak vererek yola getirmeye çalışmıştır; metin de Ahmed Paşa'nın hükümetin vaatleriyle ve âlimlerin öğütleriyle eşkıyalıktan döndüğünü söyler. Metindeki Nasûh Paşa, ansiklopedi maddesine göre 1014'te [1605] Anadolu serdarlığı sırasında Celâlî Tavil Halil üzerine yürümüş, yenilgiye uğramış ve 1023'te [1614] idam edilmiştir. Hüsameddin'in Nasûh Paşa'nın idam yılını 1023'e koyması bununla örtüşür. Kuyucu Murad Paşa ise Anadolu'da Celâlîleri cezalandırma harekâtını yürüten sadrazamdır.
Köprülü Mehmed Paşa ile Bağlantı
Maddenin son cümlesi, Köprü'nün sonradan ünlenen ailesine bir bağ kurar. Köprülü Mehmed Paşa'nın hayatını anlatan ansiklopedi maddesine göre o, Arnavutluk'ta Berat sancağına bağlı bir köyde doğmuş, devşirilerek İstanbul'a getirilmiş, sonra Köprü'ye gidip Ayşe Hanım'la evlenmiş ve bu yüzden Köprülü diye tanınmıştır; Hüsrev Paşa'nın katlinden sonra kısa bir süre de Amasya sancak beyliği yapmıştır. Köprülü Ayşe Hanım üzerine yazılmış bir yüksek lisans tezi, Ayşe Hanım'ın babasının Köprü'nün ileri gelenlerinden Yusuf Ağa olduğunu belirtir. Hüsameddin ise Mehmed Paşa'yı Ahmed Paşa'nın kethüdasının oğlu ve Ahmed Paşa'nın damadı olarak gösterir. Okunan kaynaklarda bu ikinci bilgi doğrulanmadı; Ayşe Hanım'ın babası olarak Yusuf Ağa gösterildiği için iki anlatı birbiriyle bağdaşmıyor.
Ahmed Paşa'nın kendisi hakkında Hüsameddin'in kitabı dışında bu adla yazılmış bir kaynağa rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 152–153. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- Vezirköprü Kaymakamlığı, "Orta Cami (Yörgüç Paşa Camii)" tanıtım sayfası.
Diğer kaynaklar
- "Nasuh Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi.
- "Celâlî İsyanları", TDV İslâm Ansiklopedisi.