AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Bey-Mirzâ Beyzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 149 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Amasya civârında Hakala Karyesinde medresesi olan Mirza Beyzâde el-Hâc Muhyiddîn Mehmed Bey’in mahdûmudur. [468] Sipâhî olup Rumeli muhârebâtında yararlıklar gösterdi. Bu yüzden terakkî ederek Amasya Kethüdâyeri, Sivas vilâyeti cizyedârı, Tokat Voyvodası ve Amasya Beytülmâl Emîni oldu. Şirvân muhârebâtında ibrâz-ı şecâ’at ederek Özdemiroğlu Osmân Paşa’nın gözüne girdi. Bunun arzıyla mirlivâ olup sancakları devretdi. 1009’da Divriği Sancağı Beyi iken eşkiyâ harbinde şehîden vefât eyledi. Pederi vakfına mütevellî, şecî’, muhârib idi. Mahdûmu Mehmed Bey vakfa mütevellî oldu.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya yakınlarındaki Hakala köyünde medresesi bulunan Mirza Beyzâde el-Hac Muhyiddin Mehmed Bey'in oğludur. Sipahi olup Rumeli savaşlarında yararlılıklar gösterdi. Bu sayede yükselerek Amasya kethüdayeri, Sivas eyaleti cizyedarı, Tokat voyvodası ve Amasya beytülmal emini oldu. Şirvan savaşlarında yiğitlik göstererek Özdemiroğlu Osman Paşa'nın gözüne girdi. Onun yazılı önerisiyle sancak beyi oldu ve birçok sancakta beylik etti. 1009 [1600-01] yılında Divriği sancak beyi iken eşkıyaya karşı savaşta şehit düştü. Babasının vakfına mütevelliydi; yiğit, savaşçı bir adamdı. Oğlu Mehmed Bey vakfa mütevelli oldu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • karye: köy
  • sipâhî: tımar sahibi atlı asker
  • terakkî etmek: yükselmek, ilerlemek
  • kethüdâyeri: bir sancağın tımarlı sipahileri arasında alaybeyinin yardımcısı olan subay
  • cizyedâr: gayrimüslimlerden alınan cizye vergisini toplayan görevli
  • voyvoda: burada bir şehrin ya da has bölgesinin gelirlerini toplayan, asayişine bakan görevli
  • beytülmâl emîni: sahipsiz kalan mirasları ve kamuya ait malları hazine adına zapteden görevli
  • ibrâz-ı şecâat: yiğitlik gösterme
  • arz: üst makama yazılı öneri, rapor
  • mirlivâ: sancak beyi
  • şehîden: şehit olarak
  • muhârib: savaşçı

Hakala ve Babasının Medresesi

Maddede adı geçen Hakala, bugün Amasya'nın Suluova ilçesine bağlı Yolpınar köyüdür. Köyün adı 1344 yılı kayıtlarında Hakala, 1926 kayıtlarında Hağala ya da Kavala olarak geçer; Yolpınar adı sonradan verilmiştir. Hakala, XVII. yüzyıl sonlarına kadar bölgenin önemli bir nahiyesi ve ilim merkezi olmuştur. Köydeki en eski dinî yapı, Seyyid Necmeddin Yahya er-Rifâî'nin 1348'de yaptırdığı zaviyedir; Seyyid Yahya'nın türbesi bugün de köydedir ve çevrenin ziyaret yerlerindendir. Köyün doğusunda, yüksekçe bir yerde, büyük dershaneli ve geniş hücreli Kasım Bey Medresesi'nin bir kısmı hâlâ ayaktadır; bu medrese Amasya'nın meşhur kırk medresesi arasında sayılmıştır.

Ahmed Bey'in babası Muhyiddin Mehmed Bey'in medresesi de bugünkü yerel kaynaklarda anılır. Bu kaynaklar köyün içinde bir "Hacıbeyzâde Muhyiddin Efendi Medresesi" bulunduğunu, bunun da Amasya'nın kırk medresesinden biri sayıldığını ve büyük âlimler yetiştirdiğini yazar; bugün ise bu medreseden bir kalıntıya rastlanmamaktadır. Kimi yerel anlatılarda Hakala'dan çıkan büyük adamlar arasında "Hacı Mehmed Bey" ile "Muhyiddin Efendi" de sayılır. Hüsameddin'in "Mirza Beyzâde el-Hac Muhyiddin Mehmed Bey" dediği kişi ile yerel kaynakların "Hacıbeyzâde Muhyiddin Efendi"si büyük ihtimalle aynı kişidir; ailenin lakabındaki farklılık ise belgelerle çözülmeye muhtaçtır. Hüsameddin'in kitabında Hakalalı bir başka "Hacı Beyzâde" de anılır: Şehzade Ahmed'in maiyetinde teşrifatçılık yapmış olan İlyas Bey bin Abdullah Bey bin Kasım Bey bin el-Hac Mehmed Bey. Bu soy kütüğündeki Kasım Bey ile el-Hac Mehmed Bey adları, köydeki Kasım Bey Medresesi'ni ve yerel anlatıdaki "Hacı Mehmed Bey"i akla getirir. Yerel kaynakların Muhyiddin Efendi'yi "Hacıbeyzâde" diye anması, onun da bu Hakalalı beyler ailesine mensup olabileceğini düşündürür; ancak bu bir tahmindir.

Bir Sipahinin Yükselişi

Ahmed Bey'in hayatı, XVI. yüzyıl sonunda tımarlı bir sipahinin savaş meydanında gösterdiği yararlıkla nasıl yükselebildiğini gösterir. Rumeli'de başlayan askerlik hayatı, Amasya kethüdayerliği, cizyedarlık, Tokat voyvodalığı ve beytülmal eminliği gibi hem askerî hem malî görevlerle sürmüş; Şirvan cephesinde Özdemiroğlu Osman Paşa'nın dikkatini çekmesiyle sancak beyliğine varmıştır. Osman Paşa, 1578'den 1583'e kadar Şirvan ve Dağıstan beylerbeyi ve serdar olarak Kafkasya'da savaşmış, Lala Mustafa Paşa'nın ordusunun Erzurum'a çekilmesinden sonra küçük bir kuvvetle cepheyi tutmuş, 1583 Mayısındaki Meşale savaşıyla Safevîleri Şirvan'dan çıkarmıştı.

Divriği'de Ölümü

Ahmed Bey'in Divriği sancak beyi iken öldüğü 1009 (1600-01) yılı, Karayazıcı isyanının en yoğun dönemidir. Karayazıcı Şevval 1008 ortalarında (Nisan-Mayıs 1600) Divriği sancağındaki Cehennem deresinde Serdar Sinan Paşazâde Mehmed Paşa'ya yenilmiş, çarpışmada serdarın kethüdası ile iki bey hayatını kaybetmiş, kendisi de Sivas dağlarına çekilmişti. Aynı yılın sonbaharında, 14 Rebîülevvel 1009'da (23 Eylül 1600) Kayseri ovasında Hacı İbrahim Paşa'nın kuvvetlerini bozguna uğrattı. Bu yıllarda Divriği, Rum eyaletinin yedi sancağından biriydi ve Celâlî kuvvetlerinin gidip geldiği bölgenin tam ortasında kalıyordu. Hüsameddin'in "eşkıya harbi" dediği savaşın bu çatışmalardan hangisi olduğu belli değildir; Ahmed Bey'e dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 149–149. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

6. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.