Amasya’nın cenûbunda kâin eskiden kazâ merkezi olan Varay Kasabasından Ali oğludur. “Varaylı Hacı Ahmed Efendi” demekle de meşhûr olmuşdur. Amasya’da Bahşîzâde [478] Fâzıl Yahyâ ve Amasya Müftüsü Tâceddîn Efendilerden tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm oldu.
İçeri şehirde Hâtuniyye Câmii şerîfinde tedrîs-i ulûm ve Hatûniyye Mahallesi’nde ikâmet eylediğinden “Mâverâünnehirli” dendi. Çünkü Amasya ulemâsı arasında İçeri şehre ırmağın arka tarafında olduğu münasebetle mâverâünnehir denmişdi.⁵⁵
Bir müddet müderris ve kadı olarak kendisini tanıtdı. Sonra ber-vech-i te’bîd Halfet Gâzi Medresesiyle mütekâ’id olduğu halde 1021 sâline doğru vefât etdi. Âlim, fâzıl, ulûm-ı şer’iyye ve usûliyyede kâmil, Buhârî-sîret bir zât idi.
Hâtuniyye ve Enderûn Câmilerinde halka, va’az u nasîhat, selef-i sâlihîn mesleği üzere hareket ederdi. Kitaplarının zahrına yazdığı imzâlarında “Ebû Abdillah Ahmed bin Ali el-Varâyî” diye yazardı. Sâlih, dindâr, afîf idi. Mahdûmu Abdullah Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın güneyinde bulunan, eskiden kaza merkezi olan Varay Kasabası'ndan Ali oğludur. "Varaylı Hacı Ahmed Efendi" diye de tanınmıştır. Amasya'da Bahşîzâde Fâzıl Yahyâ ve Amasya Müftüsü Tâceddîn Efendilerden ilim öğrenerek ders-i âm (genel ders verme yetkisi olan müderris) oldu.
İçeri şehirde Hâtuniyye Camii'nde ders verdi ve Hatûniyye Mahallesi'nde oturduğundan "Mâverâünnehirli" dendi. Çünkü Amasya âlimleri arasında İçeri şehre, ırmağın arka tarafında bulunması sebebiyle "mâverâünnehir" (nehrin ötesi) denmişti.
Bir süre müderris ve kadı olarak kendini tanıttı. Sonra ömür boyu Halfet Gâzi Medresesi'nden emekli olarak 1021 yılı dolaylarında [1612-13] vefat etti. Âlim, fazilet sahibi, şer'î bilimlerde ve usûl ilimlerinde olgun, Buhârî gibi (hadis âlimi) sîretli bir zattı.
Hâtuniyye ve Enderûn Camilerinde halka vaaz ve nasihat verir, selef-i sâlihînin (ilk dönem salih müslümanların) yolu üzere hareket ederdi. Kitaplarının sırtına yazdığı imzalarında "Ebû Abdillah Ahmed bin Ali el-Varâyî" diye yazardı. Sâlih, dindar, iffetli biriydi. Oğlu Abdullah Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
- ders-i âm: genel ders verme yetkisine sahip müderris
- tedrîs-i ulûm: ilim okutma
- mâverâünnehir: nehrin ötesi; tarihî Orta Asya bölgesinin de adı
- ber-vech-i te'bîd: ömür boyu, sürekli olarak
- mütekâid: emekli
- ulûm-ı şer'iyye ve usûliyye: dinî bilgiler ve usûl (metodoloji) ilimleri
- Buhârî-sîret: Buhârî gibi hadis ilmine bağlı, onun yolunda giden
- zahr: bir kitabın sırtı, kapağı
- selef-i sâlihîn: ilk dönemin salih müslümanları
- afîf: iffetli, temiz
Varay ve Mâverâünnehir Lakabı
Hüsameddin, Varay'ı kitabında Amasya'nın güneyindeki eski kaza merkezi olarak anlatır. Kimi kayıtlara göre Varay, bugün Amasya'nın Göynücek ilçesine bağlı Gediksaray köyüdür; köyün adı 1300 ve 1876 tarihli kayıtlarda Rumca kökenli Varay olarak geçer. Köy bugün Göynücek merkezine yaklaşık 12 kilometre, Amasya merkezine 34 kilometre uzaklıktadır. Ahmed Efendi'nin imzasındaki "el-Varâyî" nisbesi bu yerleşmeye gönderir.
Lakabın açıklaması dipnotla ve metnin kendi cümlesiyle verilir: Amasya âlimleri arasında "içeri şehir" için ırmağın arka tarafında kaldığı gerekçesiyle "mâverâünnehir" denmektedir. Ahmed Efendi bu bölgedeki Hatuniye Mahallesi'nde oturduğu için bu adla anılmıştır. Hatuniye Camii, Yeşilırmak'ın kuzey kıyısındadır; II. Bayezid'in hanımlarından Bülbül Hatun tarafından yanında bir sıbyan mektebi ve imaretle birlikte yaptırılmıştır. Caminin doğusunda Danişmendliler'e ait Enderun Camii bulunur; Ahmed Efendi'nin vaaz verdiği iki cami yan yana düşer. Dipnotta aynı lakabın, sonradan aynı mahallede oturan evkâf kâtibi Hacı Kadîrzâde Hacı Mehmed Nuri Efendi için de kullanıldığı söylenir. Yani ad kişiye değil, oturulan mahalleye bağlanmıştır.
Halfet Gazi Medresesi
Ahmed Efendi'nin emekli olduğu Halfet Gâzi (Hilfet Gazi) Medresesi, Amasya'nın Şamice mahallesinde Torumtay sokağındadır. Kitabesine göre 606'da [1209-10] yapılmış, bânisi olan Danişmendli emîri Halîfet Gazi'nin 622'de [1225] düzenlenmiş vakfiyesi günümüze ulaşmıştır. Halîfet Gazi, Danişmendliler'in ortadan kalkmasından sonra Selçuklular'ın hizmetine girmiş, I. Alâeddin Keykubad zamanında Amasya valiliğine atanmıştır. Medresenin güney duvarı ve doğu bölümü kısmen ayaktadır; 1647 depreminden sonra yıkılan yerler ahşapla yaptırılmış, 1888'de Amasya müftüsü Hacı Osman Hilmi Efendi binayı köklü biçimde onartmıştır.
Ahmed Efendi hakkında başka kaynaklarda ayrı bir bilgiye rastlanmadı. Oğlu Abdullah Efendi için de ek bir kayıt bulunmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 152–152. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 1. Cilt (kazaların ve nahiyelerin anlatıldığı bölüm, Mecidözü ve Varay).
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar