Köprülüdür. Zimmîlerden birinin oğludur. Devşirme usûlü üzere genç iken İstanbul’a götürülüp “gılmân-ı acemiyân” ocağına yerleştirildi. Burada ta’lîm ve terbiye edilip otuz birinci yeniçeri bölüğüne kaydedildiği 999 târihli Yeniçeri Defterinde görüldü.
Bu defterlerden anlaşıldığı üzere 1025’de bölükağası, 1028’de kethüdâyeri 1029’da muhzırağası, ba’dehû zağarcıbaşı oldu. 1031 senesi hâ’ilesinde [486] ma’zûl ve 1033 sâlinden sonra merhûm oldu. Yeniçeri defterinde “Ahmed Köprî” diye yazılan künyesi bâlâsında Kara Ahmed Ağa şerhi verilmiş, cesur bir yeniçeri zâbıtı idi.
Diğer Yeniçeri zâbıtânından İkinci Ahmed Ağa bin Ali olup yirmi yıl kadar Amasya serdârı, ba’dehû kır serdârı olarak hizmet etdi. 1033 senesi hilâlinde vefât etdi. Eşkıya harbinde yararlıklar göstermiş bir zâbıt idi. Mahdûmu meşâhîr-i ulemâdan “İkincizâde” demekle meşhûr es-seyyid Ali Efendi’dir.
Diğer Yeniçeri zâbıtânından Karabulutoğlu demekle meşhûr Ahmed Ağa bin Hasan Ağa da mükerreren Amasya serdârı olup bu târîhlerde vefât etdi. Mahdûmu Mehmed Ağa ve birâderi Üçüncü Hüseyin Ağa da yeniçeri zâbıtânından idi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Gayrimüslim (zimmî) birinin oğludur. Devşirme usulüyle genç yaşta İstanbul'a götürülüp "acemi oğlanlar" ocağına yerleştirildi. Burada eğitilip yetiştirildikten sonra otuz birinci yeniçeri bölüğüne kaydedildiği, 999 [1590-91] tarihli Yeniçeri Defteri'nde görüldü.
Bu defterlerden anlaşıldığı üzere 1025'te [1616] bölükağası, 1028'de [1618-19] kethüdâyeri, 1029'da [1619-20] muhzırağası, ardından zağarcıbaşı oldu. 1031 yılı dolaylarında [1621-22] görevden alındı ve 1033'ten [1623-24] sonra öldü. Yeniçeri defterinde "Ahmed Köprî" diye yazılan künyesinin üstüne "Kara Ahmed Ağa" diye açıklama yazılmış olup cesur bir yeniçeri subayıydı.
Diğer yeniçeri subaylarından İkinci Ahmed Ağa bin Ali, yirmi yıl kadar Amasya serdarı, sonra kır serdarı olarak hizmet etti. 1033 yılının başında [1623-24] vefat etti. Eşkıya savaşında yararlılıklar göstermiş bir subaydı. Oğlu, ünlü âlimlerden "İkincizâde" diye tanınan seyyid Ali Efendi'dir.
Diğer yeniçeri subaylarından "Karabulutoğlu" diye tanınan Ahmed Ağa bin Hasan Ağa da birçok kez Amasya serdarı olup bu yıllarda vefat etti. Oğlu Mehmed Ağa ve kardeşi Üçüncü Hüseyin Ağa da yeniçeri subaylarındandı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- zimmî: İslâm devleti idaresinde yaşayan gayrimüslim
- gılmân-ı acemiyân: acemi oğlanlar; yeniçerilik için yetiştirilen genç devşirmeler
- bölükağası: yeniçeri bölüğünün (ortasının) komutanı
- kethüdâyeri: yeniçeri kethüdâsının yardımcısı
- muhzırağa: yeniçeri ocağının divandaki işlerini yürüten üst düzey subay
- zağarcıbaşı: yeniçeri ocağındaki zağarcı bölüğünün başı
- ma'zûl: görevden alınmış
- merhûm: ölmüş
- künye: defterdeki kimlik kaydı
- zâbıt: subay, komutan
- serdâr: komutan
- mükerreren: tekrar tekrar, birçok kez
Devşirme ve Köprülü Bir Yeniçeri
Ahmed Ağa'nın hayatı, devşirme sisteminin tipik bir örneğidir. Ansiklopedi maddesine göre devşirme, Osmanlı tebaasından Hristiyan çocukların askerlik ve saray hizmetine alınmasıdır; Yeniçeri Ocağı'nın nefer ihtiyacını karşılamak üzere önce savaş esirleri kullanılmış, sonra bu yola başvurulmuştur. Sekiz ile yirmi yaş arasındaki gençler devşirilir, Ağakapısı'nda yeniçeri ağası tarafından kaydedilir, sünnet edilip Müslüman-Türk adları verilirdi. Devşirilen oğlanlar sonra bir süre Türk köylülerinin yanında kalarak dili ve âdetleri öğrenirdi. Önceleri Rumeli'de uygulanan devşirme, on beşinci yüzyıl sonlarından itibaren Anadolu'da da uygulanmıştır. Köprü'den devşirme yapıldığını belirten bir kayda ansiklopedi maddesinde rastlanmadı; Ahmed Ağa'nın devşirilişi yalnızca Hüsameddin'in yeniçeri defterlerine dayandırdığı kayıtla bilinir.
Ahmed Ağa'nın kariyeri, yeniçeri ocağındaki rütbe sırasını gösterir: bölükağalığı, kethüdâyerliği, muhzırağalığı ve zağarcıbaşılık. Ansiklopedi maddesine göre zağarcıbaşı, yeniçeri ocağının 64. ortası olan zağarcıların başındadır ve yeniçeri ağası divanının doğal üyesidir. Muhzırağa ise ocağın Divân-ı Hümâyun'daki ve Bâbıâli'deki işlerini takip eden yüksek rütbeli komutandır; bu görev Yavuz Sultan Selim zamanında kurulmuştur.
Devşirme düzeni on altıncı yüzyıl sonlarından itibaren bozulmuş; yeniçeri oğullarının ocağa kabul edilmesi ve kanuna aykırı alımlar usulü zayıflatmıştır. Ahmed Ağa'nın 999 [1590-91] tarihli deftere kaydı, bu bozulmanın sürdüğü yıllara rastlar.
Amasya'nın Öbür Yeniçeri Subayları
İkinci Ahmed Ağa bin Ali, Karabulutoğlu Ahmed Ağa ve onun oğlu ile kardeşi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. "İkincizâde" diye anılan seyyid Ali Efendi'nin kim olduğu da bu kaynaklardan belirlenemedi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 154–154. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar