Amasya a’yânından ve dergâh-ı âlî kapıcıbaşılarından es-Seyyid el-Hâc Lütfullah Bey bin el-Hâc Osmân Bey bin el-Hâc Ali Bey bin el-Hâc Ömer Bey bin el-Hâc İbrâhim Bey bin Rahtuvan Mehmed Paşa mahdûmudur.
Amcası es-Seyyid el-Hâc Ali Bey’in irtihâlinde Taş Han ve Mahmûd Çelebi Zâviyesi evkâfına mütevellî ve 1278 târîhinden itibâren defa’âtle meclis-i idâre a’zâsı olduğu halde 1306 senesi muharreminde vefât etdi. Sahî, âlî-cenâb, halûk, muhibb-i ulemâ, dindâr bir hânedân idi. Mahdûmu Osmân Fa’ik Bey ve dâmâdı Caniklizâde el-Hâc Ahmed Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ileri gelenlerinden ve Dergâh-ı Âlî kapıcıbaşılarından Seyyid Hacı Lütfullah Bey'in oğludur. Lütfullah Bey, Hacı Osman Bey'in oğludur; Osman Bey Hacı Ali Bey'in, Ali Bey Hacı Ömer Bey'in, Ömer Bey Hacı İbrahim Bey'in, İbrahim Bey de Rahtuvan Mehmed Paşa'nın oğludur.
Amcası Seyyid Hacı Ali Bey'in ölümünde Taş Han ile Mahmud Çelebi Zaviyesi vakıflarına mütevelli oldu. 1278'den [1861-62] itibaren defalarca idare meclisi üyesi olduğu halde 1306 senesi Muharrem ayında [1888-89] vefat etti. Cömert, yüce gönüllü, ahlakı güzel, âlimleri seven ve dindar bir hanedandı. Oğlu Osman Faik Bey, damadı Caniklizâde Hacı Ahmed Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı: padişah sarayının kapılarına bakan kapıcıların başlarından biri; sonraları bir rütbe
- mahdûm: oğul
- evkâf: vakıflar
- mütevellî: vakfın yöneticisi
- zâviye: dervişlerin toplandığı, yolcuların da konakladığı küçük tekke
- meclis-i idâre: yönetim kurulu
- defa'âtle: defalarca
- âlî-cenâb: yüce gönüllü
- muhibb-i ulemâ: âlimleri seven
- dâmâd: damat
Kapıcıbaşılık
Kapıcıbaşı, Osmanlı sarayının kapılarını koruyan ve saray törenlerinde görev alan kapıcıların başındaki görevlidir. Fatih Sultan Mehmed döneminde bu görevli tek iken sayısı zamanla artmış, 18. yüzyılın ilk yarısında altmışa, sonlarında yüz elliye çıkmıştır. Kapıcıbaşılar tayin, tebliğ, vergi toplama, teftiş, surre eminliği gibi pek çok iş görürdü; beylerbeyi tayinlerini ilgililere bildirmek de görevleri arasındaydı. Son yüzyıllarda kapıcıbaşılık görev olmaktan çok bir rütbe ya da paye olarak verilmeye başlanmış, hatta bazı taşra ayanına bile tevcih edilmiştir. 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırılınca kapıcıbaşı sayısı otuza indirilmiş, 1840'ta kırka çıkarılmış ve kapıcıbaşılık "rikâb-ı hümâyun" ve "dergâh-ı âlî" olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Bu rütbe 1908'de kaldırılmıştır. Metindeki "dergâh-ı âlî kapıcıbaşısı" ifadesi, bu iki koldan ikincisine denk gelir. Lütfullah Bey'in Amasya'da yaşayan bir ayan olarak bu unvanı taşıması, rütbenin taşrada saygınlık göstergesi olarak kullanıldığını düşündürür; Lütfullah Bey'in kapıcıbaşılığının nasıl ya da ne zaman verildiği metinden anlaşılmaz.
Rahtuvan Mehmed Paşa ve Taş Han
Aile, soyunu Rahtuvan Mehmed Paşa'ya bağlar. Metin soy zincirini beş kuşakla sayar. Taş Han ile Mahmud Çelebi Zaviyesi'nin vakıfları, ailenin vakıf yönetiminden sorumlu olduğunu gösterir. Taş Han adıyla anılan, Merzifon'da bulunan han Kara Mustafa Paşa Külliyesi'nin parçasıdır. Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün kaydına göre yapının kitabesi günümüze ulaşmamıştır ve mimari özelliklerine bakılarak 17. yüzyıla tarihlenir; kimi çalışmalar 1671 öncesini önerir. Bir restorasyon proje kaydı ise han için 1699 tarihini ve Rahtuvan Hacı Mehmed Paşa adını verir. Bu tarih ve ad, kitabe bulunmadığı ve diğer kaynaklarla uyuşmadığı için doğrulanamamıştır. Hüsameddin'in sözünü ettiği Taş Han'ın Merzifon'daki han olup olmadığı da metinden kesinleşmez. Mahmud Çelebi Zaviyesi hakkında kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Merzifon Taşhan'ın Yapısı
Merzifon'daki Taşhan kesme taş ve tuğla hatıllı duvarlarla yapılmış iki katlı bir şehir hanıdır. Güney cephesindeki yuvarlak kemerli kapıdan girilir; ortada açık bir avlu, kuzeyde sivri kemerli bir revak, bunun gerisinde konsollar üzerine oturan eyvanlar ve hayvanlar için ahırlar bulunur. Üst katta da hücreler yer alır; iç mekânda iki çeşme vardır. Han bugün restorasyon sonrası otel ve lokanta olarak kullanılmaktadır. Bu ayrıntılar, metindeki Taş Han'ın hangi yapı olduğu belli olmasa da bu tür bir hanın vakıf geliri için nasıl bir kaynak oluşturabileceğini düşündürür.
Vakıf Yöneticiliği ve İdare Meclisi
Mütevellilik, bir vakfın gelirlerini toplamak, yapıları onartmak ve görevlilerin maaşlarını ödemekle sorumlu olmak demektir. Bu madde, mütevelliliğin amcadan yeğene geçtiğini gösterir. İdare meclisi ise Tanzimat sonrası taşra düzeninde sancak ve kaza düzeyinde çalışan bir kuruldur. Lütfullah Bey'in 1278'den [1861-62] sonra defalarca bu meclise girmesi, kendisinin yerel yönetimde sürekli bir ağırlığı olduğunu gösterir. Halil İnalcık, taşra meclislerinin çoğu yerde yerel hanedanların ve ileri gelenlerin denetimine girdiğini yazar.
Başka Kaynaklarda Kişi
Rahtuvan Paşazâde Ahmed Bey, babası Lütfullah Bey ve ailenin diğer üyeleri hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 235–235. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar