[575] Sadr-ı esbak Amasyalı Kara İbrâhim Paşa’nın büyük mahdûmu olup Amasyalı Süleyman Paşa kerîmesi Emine Hânım’dan İstanbul’da doğdu. Pederinin sadâretinde mektûbî ser-halifesi olmuşdu. Azl ve i’dâmında ammizâdesi Yeğen Osmân Paşa’nın yanına gitdi.
1099 senesi recebinde Yeğen Osmân Paşa’nın arz ve ısrarıyla birlikte ba-rütbe-i mîr-i mîrânî Karahisar-ı Şarkî mutasarrıfı oldu. Lâkin Yeğen Paşa’nın isyânında fermânlı olduğundan kaçıb Amasya’ya geldi. Burada Boyacıoğulları ile birleşip bir cemiyyet-i âsiye şeklin aldı. Nihayet tahassun etdikleri Bağlıca köyü etrafında tutulup 1100’de i’dâm edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Eski sadrazam Amasyalı Kara İbrâhim Paşa'nın büyük oğludur; Amasyalı Süleyman Paşa'nın kızı Emine Hanım'dan İstanbul'da doğdu. Babasının sadrazamlığı sırasında yazı işleri kalemi (mektûbî) başhalifesi olmuştu. Babası görevden alınıp öldürülünce amcaoğlu Yeğen Osman Paşa'nın yanına gitti.
1099 yılı recebinde [1688] Yeğen Osman Paşa'nın bildirimi ve ısrarı üzerine, mîrmîrân (beylerbeyi) rütbesiyle birlikte Karahisar-ı Şarkî sancağına mutasarrıf oldu. Fakat Yeğen Paşa'nın isyanı sırasında hakkında ferman çıkarıldığından kaçıp Amasya'ya geldi. Burada Boyacıoğulları ile birleşerek isyancı bir topluluk oluşturdu. Sonunda sığındıkları Bağlıca köyü çevresinde yakalanıp 1100'de [1688-89] idam edildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sadr-ı esbak: eski sadrazam
- mektûbî ser-halifesi: sadrazamın yazışmalarını yürüten kalemin başındaki yardımcı
- azl ve i'dâm: görevden alınma ve öldürülme
- ammizâde: amcaoğlu
- ba-rütbe-i mîr-i mîrân: beylerbeyi (paşa) rütbesiyle
- mutasarrıf: bir sancağı yöneten görevli
- fermânlı: hakkında idam ya da yakalama emri çıkarılmış
- cemiyyet-i âsiye: isyancı topluluk
- tahassun: sığınma, korunaklı yere çekilme
Babası: Kara İbrahim Paşa
Kara İbrahim Paşa, 1030'da [1620-21] Bayburt'a bağlı Kelkit'in Handevrek köyünde doğmuş bir köylü çocuğudur; Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın yanında yetişmiş, onun sadrazamlığı sırasında padişah IV. Mehmed'e yakınlaşmıştır. İkinci Viyana kuşatması başarısızlıkla bitince eski efendisinin aleyhine döndü ve Kara Mustafa Paşa'nın 6 Muharrem 1095'te [25 Aralık 1683] idam edilmesinin ardından sadrazam oldu. Kendisi 21 Muharrem 1097'de [18 Aralık 1685] sadrazamlıktan alındı, sonra Rodos'a sürüldü ve 1098 şabanında [Haziran-Temmuz 1687] orada öldürüldü.
Burada dikkat çeken ayrıntı memleket konusudur. Hüsameddin onu "Amasyalı" kabul eder ve oğlunun annesini de Amasyalı bir paşanın kızı olarak gösterir. Ansiklopedi maddesi ise doğum yeri olarak Kelkit'i verir ve vakıflarının İzmir, Yenişehir ve Kelkit'te bulunduğunu söyler. Maddenin başlığındaki "Bayburtluzâde" nisbesi de Bayburt'a işaret eder. Amasya ile bağının, ailenin Amasya'da yerleşmesinden ya da evlilik yoluyla kurulduğundan söz edilebilir; ama kaynaklarda bunu açıklayan bir kayıt görülmedi.
Yeğen Osman Paşa ve Bağlıca
Yeğen Osman Paşa, XVII. yüzyılın sonlarında Anadolu'dan toplanan sekban birliklerinin başında yükselmiş bir komutandır. Kimi kaynaklara göre Çorum'un Alaca ilçesine bağlı Çöplü köyünden Baba Paşa'nın oğludur ve II. Viyana kuşatmasına katılmıştır; başka bir anlatımda ise kökeni Ermeni ve Hristiyan olarak gösterilir. Çalışmalarda bu iki bilgi de kesin belgeye dayandırılmış değildir ve kökeni konusunda yeterli kaynak bulunmadığı belirtilir. 1687'de Karahisar sancağında sancak beyi, kısa süre Rumeli beylerbeyi oldu; IV. Mehmed'in yerine II. Süleyman'ın geçmesinden sonra isyan etti. Belgrad valisi iken şehir 8 Eylül 1688'de Kutsal Roma İmparatorluğu ordusunun eline geçti. Kırım Hanı Selim Giray'ın baskısıyla hakkında ölüm fetvası verildi ve 1689'da öldürüldü.
Hüsameddin, Kara İbrahim Paşa'nın oğlunu Yeğen Osman'ın çevresine bağlar: Ahmed Paşa önce Yeğen'in desteğiyle sancak aldı, ardından onun isyanıyla birlikte aranan biri oldu. Amasya'ya dönüşü ve Boyacıoğulları ile birleşmesi, bu isyanın Amasya'daki yansımasıdır. Kitabın 6-8. cildinde, başka bir kayıtta, babasının isyanı üzerine hakkında ferman çıkan birinin Amasya alaybeyi Peçelizâde Hasan Bey'in takibinden kaçtığı, Geldiklan nahiyesine çekildiği ve receb 1100'de [Nisan-Mayıs 1689] Bağlıca çiftliğinde yakalanıp arkadaşlarıyla birlikte öldürüldüğü anlatılır. Aynı kayıtta Boyacızâdelerin "Yeğenlüler" diye anıldığı, yani Yeğen Osman'ın adamları sayıldığı yazılıdır. Bağlıca bugün Amasya'ya bağlı bir köydür ve 2021 sayımında 387 nüfusu vardır.
Hüsameddin amcaoğlu ilişkisini yazar, ama bu yakınlığı doğrulayan başka bir kaynağa rastlanmadı. Ayrıca Hüsameddin Ahmed Paşa'nın ölümünü 1100 diye verir; Yeğen Osman'ın ölümü ansiklopedik kaynaklarda 1689 olarak geçtiğinden bu tarih de uyumludur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Kitaplar
- Altuğ Ortakcı, "Yeğen Gazi, Yeğen Osman Paşa", Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü (TEİS), 2014 (güncelleme 2020).
Diğer kaynaklar