Gümüşlüdür. Enderûn-ı Hümâyûnda hâs odabaşı iken tekâ’üd edilen Gümüş kazâsının Dövenci karyesinden Kürd Sefer Ağa’nın oğludur. Sipâhi olup Kara Mustafa Paşa dâ’iresine girdi. Müşârün-ileyhin itimâdını kazanıp 1072’de Merzifon’da vekîl-i umûrı ve ba’dehû Merzifon voyvodası oldu. [570]
Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın Merzifon’daki hayrâtını binâya ve vakfedilecek emlâk ve musakkafâtını tanzîm ve iştirâya me’mûr olup câmii şerîf ve bedestenini mükemmel bir sûretde yaptırdı. 1086’da İstanbul’a gidip 1087 şa’bânında kethüdâ-yı sadr-ı âlî oldu.
Fakat hüsn-i idâreye muvaffak olamadığından üç ay sonra azledilip Merzifon’a gönderildi. 1090’da Tokat voyvodası ve Amasya beytü’l-mâl emini olup 1095 senesi evâ’ilinde azliyle orada ikâmete me’mûr olduğu halde 1099 senesi rebîülevvelinde vefât etdi.
Tokat’da hayrât ve evkâfı vardır. Mahdûmları Mehmed, Mustafa, Abdüllatîf Ağalardır. Mehmed Efendi ulemâdan olup Merzifon’da, Mustafa Efendi hâs ahûrda kaşıkçıbaşı ve hâce-gândan olup İstanbul’da, Abdullatîf Ağa Tokat a’yânından olup orada kaldı. Bunun evlâdı Tokat evkâfına mütevellî oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Gümüşlüdür. Enderûn-ı Hümâyûn'da (padişah sarayının iç hizmet birimi) hâs odabaşı iken emekli edilen, Gümüş kazasının Dövenci köyünden Kürd Sefer Ağa'nın oğludur. Sipahi olup Kara Mustafa Paşa'nın çevresine girdi. Adı geçenin güvenini kazanarak 1072'de [1661-62] Merzifon'da işlerinin vekili, ardından Merzifon voyvodası oldu.
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın Merzifon'daki hayır eserlerini yaptırmak, vakfedilecek mülkleri ve çatılı yapıları düzenleyip satın almakla görevlendirildi; ulu camiyi ve bedestenini eksiksiz yaptırdı. 1086'da [1675-76] İstanbul'a gidip 1087 şaban ayında [Ekim-Kasım 1676] sadrazam kethüdâsı oldu.
Fakat yönetimi iyi yürütemediğinden üç ay sonra görevden alınıp Merzifon'a gönderildi. 1090'da [1679-80] Tokat voyvodası ve Amasya beytülmal emini oldu. 1095 yılının başlarında [1683-84] görevden alınarak orada oturmakla görevlendirildiği hâlde 1099 yılının rebîülevvel ayında [1688 başı] öldü.
Tokat'ta hayır eserleri ve vakıfları vardır. Oğulları Mehmed, Mustafa ve Abdüllatîf Ağalardır. Mehmed Efendi ilim adamlarından olup Merzifon'da, Mustafa Efendi has ahırda kaşıkçıbaşı ve hâcegândan olup İstanbul'da, Abdüllatîf Ağa Tokat ayanından olup orada kaldı. Bunun soyundan gelenler Tokat vakıflarına mütevelli oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Enderûn-ı Hümâyûn: padişah sarayının iç kısmı; devlet adamı yetiştiren saray okulu ve hizmet birimleri
- hâs odabaşı: Enderun'daki Hâs Oda'nın başı
- tekâ'üd: emeklilik
- dâ'ire: çevre, maiyet
- vekîl-i umûr: işlerin vekili, bir büyüğün işlerini yürüten kişi
- voyvoda: hazine gelirlerini toplayan ve düzeni gözeten yönetici
- hayrât: hayır eserleri
- emlâk ve musakkafât: mülkler ve çatılı yapılar (ev, dükkân, han gibi)
- bedesten: kıymetli malların satıldığı, kubbeli ve sağlam kapalı çarşı
- kethüdâ-yı sadr-ı âlî: sadrazamın kethüdâsı, yani kâhyası ve yardımcısı
- beytü'l-mâl emini: mirasçısı olmayan kişilerin mallarını ve benzeri gelirleri yöneten görevli
- hâs ahûr: saray ahırı
- kaşıkçıbaşı: saray kaşıkçılarının başı
- hâcegân: devlet kalemlerinde "hoca" unvanı taşıyan üst düzey görevliler
Merzifon Külliyesi ve Ahmed Ağa'nın Görevi
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Merzifon yakınlarındaki Marınca köyünde (bugünkü Karamustafapaşa) 1044'te [1634-35] doğmuştur. Babası bir timarlı sipahiydi ve Bağdat kuşatmasında şehit düştü; çocuk dört yaşında yetim kalınca Amasya sancak beyi olan Köprülü Mehmed Bey'in himayesinde yetişti. Hüsameddin'in anlattığı Ahmed Ağa bu paşanın çevresine girmiş, onun adına Merzifon'daki işleri yürütmüştür.
Külliye, Paşa'nın üçüncü vezir olduğu yıllarda yaptırdığı cami, kütüphane, sıbyan mektebi, dükkânlar, taşhan, bedesten ve iki hamamdan oluşur. Caminin kitabesine göre inşasına 1077'de (1666-67) başlanmış, Paşa Hamamı'nın kitabesine göre 1090'da (1679) tamamlanmıştır. Bu tarih aralığı, Hüsameddin'in verdiği Ahmed Ağa'nın Merzifon'daki görev yıllarıyla örtüşür: voyvodalık ve vekillik 1072'de başlamış, Ahmed Ağa 1086'da İstanbul'a gitmiştir. Külliyenin vakfiyesi 23 Safer 1089 (16 Nisan 1678) tarihlidir; vakfiyede Merzifon dışında İstanbul, Kayseri, Edirne, Kamaniçe, Çorum, Tokat, İzmir, Halep ve Cidde'de yaptırdığı vakıf yapılar da kayıtlıdır. Ahmed Ağa'nın bu inşaatlardaki rolünün ayrıntısı elimizdeki kaynaklarda yer almaz.
Bedesten, caminin doğusunda ve hanın güneyindedir. Yaklaşık 30 × 28 metre boyutlarında, dokuz kubbeli, dört cephesi dükkânlarla çevrili bir yapıdır. Cami, taşhan ve bedesten özgün özelliklerini büyük ölçüde korumuştur. Bedesten uzun süre Tekel tarafından tütün deposu olarak kullanılmış, içi yıpranmıştır; sonraki yıllarda restore edilerek lokanta olarak işletildiği bir gezi yazısında anlatılmaktadır. Bu durumun bugün hâlâ sürüp sürmediği doğrulanamadı.
Sadrazam Kethüdâlığı ve Görevden Alınmalar
Ahmed Ağa'nın sadrazam kethüdâsı olduğu şaban 1087, Fâzıl Ahmed Paşa'nın öldüğü aydır (26 Şaban 1087 / 3 Kasım 1676). Yani atama, sadrazamlığın el değiştirdiği günlere denk gelir. Metin hangi sadrazamın kethüdâsı olduğunu açıkça söylemez; Kara Mustafa Paşa'nın kethüdâsı olduğu bir çıkarımdır. Metin, görevden alınma sebebi olarak "hüsn-i idâreye muvaffak olamama"yı gösterir; başka kaynaklarda bu ayrıntıya rastlanmadı.
1095 yılının başında alınan görev değişikliği, Kara Mustafa Paşa'nın Viyana bozgunundan sonra 25 Aralık 1683'te (6 Muharrem 1095) idam edilmesiyle aynı döneme düşer. Hüsameddin iki olay arasında bağ kurmaz.
Gümüş ve Dövenci
Ahmed Ağa'nın memleketi olan Gümüş, bugünkü Gümüşhacıköy ilçesine bağlı bir beldedir. İlçe merkezi 1891'e kadar Gümüş'e bağlı Hacıköyü adlı bir bucaktı; ilçe merkezi 1892'de Gümüşhacıköy adıyla kuruldu. Dövenci köyünün bugünkü durumu hakkında kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Tokat'taki hayır eserleri ve soyundan gelenlerin Tokat vakıflarındaki mütevelliliği için de ayrıntı bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 178–178. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- Gümüşhacıköy ilçe tarihçesi, Gümüşhacıköy Kaymakamlığı.