Amasyalıdır. Köprülü Mehmed Paşa’nın kethüdâsı olan Hacı Beyzâde Halîl Ağa bin Mehmed Bey’in mahdûmudur. Çeribaşı Mahallesi’nde doğdu. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa dâiresinde terbiye görüp, 1082’de sadâret kapıcılar kethüdâsı oldu. Sadr-ı müşârün-ileyhin irtihâline kadar bu hizmetde bulunup “Kethüdâ Ahmed Ağa” diye iştihâr etdi.
1087 şa’bânında efendisinin irtihâlinde ammizâdesi Murteza Paşa’nın kethüdâsı olup 1089 muharreminde Paşa Amasya mutasarrıfı [573] oldukta tarafından Amasya mütesellimi oldu. Muharremin yirminci günü Murteza Paşa’nın vefâtında Amasya Sancağı Beyi olup Rumeli harbine me’mûren gitdi. Sene-i mezbûre şevvâlinde Adana Beylerbeyi oldu. 1093 senesi evâ’ilinde Mar’aş Beylerbeyi olup Viyana harbine gitdi. Sadr-ı a’zam Kara Mustafa Paşa’nın i’dâmı üzerine sadr-ı a’zam olan Bayburtluzâde Kara İbrâhim Paşa’nın arz ve inhâsıyla 1095 senesi evâ’ilinde Yanova muhâfızı, 1096’da vezâretle Tımışvar vâlîsi, 1097’de Engürüs serdârı olup Macarlarla harb etdi.
1098’de ibtidâ serdârlıktan ba’dehû Tımışvar’dan azliyle İstanbul’a celb edildi. Müte’âkiben asker sevkine me’mûr olup Anadolu’ya gönderildi. 1099 senesi evâ’ilinde Anadolu Müfetdişi olarak eşkiyâyı tenkile me’mûr olduğu halde sene-i mezbûrenin zilka’desinde vefât etdi. Şeci’, müdebbir, sâdık bir zât idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Köprülü Mehmed Paşa'nın kethüdâsı olan Hacı Beyzâde Halîl Ağa'nın, Mehmed Bey oğlunun oğludur. Çeribaşı Mahallesi'nde doğdu. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın çevresinde yetişip 1082'de [1671-72] sadrazam kapıcılar kethüdâsı oldu. Adı geçen sadrazamın ölümüne kadar bu görevde bulunarak "Kethüdâ Ahmed Ağa" diye ün yaptı.
1087 şabanında [1676] efendisinin ölümü üzerine amcazâdesi (amca oğlu) Murteza Paşa'nın kethüdâsı olup 1089 muharreminde [1678] Paşa Amasya mutasarrıfı olunca onun tarafından Amasya mütesellimi oldu. Muharremin yirminci günü Murteza Paşa ölünce Amasya sancak beyi olup Rumeli savaşına görevli olarak gitti. Aynı yılın şevvalinde Adana beylerbeyi oldu. 1093 yılı başlarında [1682] Maraş beylerbeyi olup Viyana savaşına gitti. Sadrazam Kara Mustafa Paşa'nın idamı üzerine sadrazam olan Bayburtluzâde Kara İbrâhim Paşa'nın arz ve takdimiyle 1095 yılı başlarında [1683-84] Yanova muhafızı, 1096'da [1684-85] vezirlik rütbesiyle Tımışvar valisi, 1097'de [1685-86] Macaristan serdarı olup Macarlarla savaştı.
1098'de [1686-87] önce serdarlıktan, sonra Tımışvar'dan azledilip İstanbul'a çağrıldı. Hemen ardından asker sevkiyle görevlendirilip Anadolu'ya gönderildi. 1099 yılı başlarında [1687-88] Anadolu müfettişi olarak eşkıyayı cezalandırmakla görevli iken aynı yılın zilkadesinde öldü. Cesur, tedbirli ve sadık bir kişi idi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- dâ'ire: çevre, bir büyüğün maiyeti
- kapıcılar kethüdâsı: kapıcıların başı
- irtihâl: ölüm
- ammizâde: amca oğlu
- mutasarrıf: sancağın yönetiminden sorumlu üst görevli
- mütesellim: bir yöneticinin yerine, onun adına işleri yürüten kişi
- sancak beyi: sancağın başındaki yönetici
- beylerbeyi: eyaletin başındaki vali
- muhâfız: bir kalenin ve çevresinin koruyucusu
- Tımışvar: Temeşvar
- Engürüs: Macaristan
- serdâr: başkomutan
- i'dâm: idam
- arz ve inhâ: padişaha sunulan bildirim ve öneri
- müfettiş: denetleyen kişi
- tenkîl: cezalandırma, bastırma
- şeci', müdebbir: cesur, tedbirli
Köprülülerin Adamı
Hüsameddin'in anlattığına göre Kethüdâ Ahmed Paşa'nın yükselişi baştan sona Köprülü ailesinin hizmetinde geçmiştir: babası Köprülü Mehmed Paşa'nın kethüdâsıdır, kendisi de Fâzıl Ahmed Paşa'nın yanında yetişmiştir. Köprülü Mehmed Paşa'nın ölümü üzerine oğlu Fâzıl Ahmed Paşa 8 Rebîülevvel 1072'de (1 Kasım 1661) sadrazamlığa atanmıştır. Fâzıl Ahmed Paşa 26 Şaban 1087'de (3 Kasım 1676) Edirne yolunda ölmüştür; Hüsameddin'in verdiği 1087 tarihi bununla uyuşur. Ahmed Ağa'nın sadrazam kapıcılar kethüdâsı olduğu 1082, paşanın Girit seferinin bitmesinden (Kandiye 6 Eylül 1669'da teslim alınmıştır) birkaç yıl sonradır.
Murteza Paşa'nın kimliği ve Ahmed Ağa ile akrabalığı hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin onu "amcazâde" olarak anar; başka bir kaynakta bu bağı doğrulayan bir kayıt bulunamadı.
Sadrazamlık Dönemleri ve Atamalar
Metinde adı geçen Kara Mustafa Paşa, 6 Muharrem 1095'te (25 Aralık 1683) idam edilmiştir. Onun yerine sadrazam olan Kara İbrâhim Paşa, Bayburt'a bağlı bir köyde doğmuş, Abaza Hasan isyanından sonra İran'a kaçıp dönmüş, Firârî Mustafa Paşa'nın kethüdâsı olmuş biridir. Hüsameddin'e göre Ahmed Ağa'ya Yanova muhafızlığını bu sadrazam vermiştir. Kara İbrâhim Paşa döneminde Macaristan ve Mora cephelerinde savaşın Osmanlılar aleyhine gelişmesi, şehir ve kalelerin birer birer elden çıkması da Hüsameddin'in "Macarlarla harb etdi" cümlesinin arka planıdır. İbrâhim Paşa'nın başarısız olan serdarların yerine yenilerini getirdiği bilinmektedir; Ahmed Ağa'nın 1098'deki azli de bu genel tablonun içinde okunabilir. Ancak Ahmed Ağa'nın hangi muharebelerde bulunduğu ve azlin sebebi başka kaynaklarda bulunamadı.
Viyana savaşına gitmesi konusunda dikkat çeken bir nokta vardır. Hüsameddin onun Maraş beylerbeyiliğini 1093'ün başında verir ve ardından Viyana seferine katıldığını yazar. Kara Mustafa Paşa Viyana önlerine 19 Receb 1094'te (14 Temmuz 1683) ulaşmıştır; yani seferin yılı 1094'tür, atamanın yılı ise bir yıl öncesine rastlar. Hüsameddin atama yılını verir, sefere katılışın yılını ayrıca belirtmez; iki tarih arasında yaklaşık bir yıl vardır.
Çeribaşı ve Kethüdâ Ahmed Paşa
Ahmed Paşa'nın doğduğu Çeribaşı Mahallesi, Hüsameddin'in de doğduğu mahalledir. Amasya'nın XIX. yüzyıl ortasındaki mahalleleri arasında Çeribaşı da sayılır; bugünkü Merkez mahalle listesinde bu adla bir mahalleye rastlanmadı. Ahmed Paşa'nın Tımışvar valiliği döneminin ayrıntıları taradığımız kaynaklarda yer almaz. Anadolu müfettişliği ve ölümü için de ek bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 179–179. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar
- "XIX. Yüzyıl Ortalarında Amasya Şehrinin Sosyo-Ekonomik Yapısı", akademik makale.